Als reactie op de Russische inval in Oekraïne publiceerde de Europese Commissie een lijst van Poetin-getrouwe gezagsdragers en oligarchen, van wie de tegoeden in Europa worden bevroren (zie kader Wie bezit wat?). Ook de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk publiceerden hun lijst.
...

Als reactie op de Russische inval in Oekraïne publiceerde de Europese Commissie een lijst van Poetin-getrouwe gezagsdragers en oligarchen, van wie de tegoeden in Europa worden bevroren (zie kader Wie bezit wat?). Ook de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk publiceerden hun lijst. "Dit is de meest vernietigende aanval op de financiën van het Poetin-regime die ik ooit gezien heb", reageert hoogleraar economie en Ruslandkenner Koen Schoors (UGent). "Dit kan het economische establishment ernstig destabiliseren. De oligarchen hebben nu de keuze. Ofwel Poetin afzweren en hun tegoeden in het Westen beschermen, maar dan moeten ze weg uit Rusland. Ofwel trouw blijven aan het regime en teren op hun kwijnende Russische reserves." Poetin staat zelf ook op de lijst. Zijn vermogen wordt geschat op 120 tot 180 miljard euro. Het zogenaamde 'Poetinpaleis', het gigantische landgoed aan de Zwarte Zee ter waarde van 1 miljard euro, staat dan nog op naam van bevriende zakenlui. Het Westen wil Poetins politiek-financiële draagvlak ondermijnen. Doelgerichte slimme sancties hebben meer effect dan een algemene economische boycot, erkent Cind Du Bois, hoogleraar economie aan de Koninklijke Militaire School. "Ze werken echter minder bij autocratische regimes, zoals dat van Poetin. Kritiek op de politieke top wordt er immers in de kiem gesmoord." Koen Schoors wijst erop dat de sancties niet alleen het vermogen van de oligarchen bevriezen, maar ook de tegoeden van hun ondernemingen. "Veel winst wordt gemaakt in en met het Westen. Nu moeten ze zich terugplooien op de thuismarkt en enkele bondgenoten. Dat is een wankele basis om rendement te halen. De oligarchen verliezen de bron van hun inkomsten. Het Westen trekt een financieel-economisch ijzeren gordijn op tegen Rusland." Ook de gewone Russen kunnen niet aan hun spaargeld en zullen hun baan verliezen, nu veel buitenlandse investeerders vertrekken, terwijl de staat verarmt. Het draagvlak voor de strijd tegen Oekraïne kan wegsmelten als de bodybags aankomen. Schoors: "Ook de steun van de kliek rond Poetin kan wegebben als ze financieel droogvalt. De geschiedenis leert dat een autocratie zonder steun in een vingerknip kan verdwijnen. Het is ook mogelijk dat Poetin de strijd eerst nog laat escaleren." Olivier Dorgans, advocaat sanctierecht van de Franse poot van het kantoor Ashurst, is voorzichtig. "De meeste oligarchen kunnen tegen een stootje", weet hij. "Ze hebben zich hierop voorbereid." Ze verkochten bijvoorbeeld al bedrijven. Andere activa hebben ze ondergebracht bij vertrouwelingen en in schimmige vennootschapsstructuren. Dorgans: "De autoriteiten moeten aantonen welke personen achter die rekeningen staan om ze te treffen. Begin er maar aan. Ik voorspel een rist van processen. Ons kantoor besloot voorlopig niet op te treden in die sanctieronde. Ik verneem wel dat sommige Russen hun weg vinden naar Brussel en Antwerpen." De eigenaars van in beslag genomen tegoeden kunnen zich ook verzetten bij het Europees Hof van Justitie. Dat kan succes hebben in het geval van procedurefouten of als bijvoorbeeld het recht op verdediging of eigendom werd geschonden. Kan een oligarch opwerpen dat hij onterecht op de lijst staat? "De lijst lijkt wel het resultaat van nattevingerwerk", merkt hoogleraar internationaal recht Jan Wouters op (KU Leuven). "Er moest snel beslist worden. Het Hof laat veel beleidsruimte bij dat soort sancties. Het eigendomsrecht wordt ook slechts beperkt geschonden, omdat de bevriezing tijdelijk is. Het is geen onteigening." De helft van de Russische rijkdom is verborgen in belastingparadijzen, berekende de Franse econoom Gabriel Zucman in 2017. Daar kan moeilijk beslag op worden gelegd. "Russen kunnen zich daar inderdaad nog verbergen", erkent Anton van Zantbeek van het fiscale advocatenkantoor Rivus. "Maar de belastingparadijzen kunnen die geheime structuren niet in stand houden. Het worden paria's, die door de rest van de wereld financieel worden geïsoleerd."Van Zantbeek verwijst naar Zwitserland, waar hij een kantoor heeft. Die voormalige vrijhaven voor zwart en vuil geld voert nu de financiële sancties op tegen Russische bedrijven en personen. Dat was bij de vorige sanctieronde niet het geval. Er staat 8 miljard euro Russisch kapitaal op Zwitserse rekeningen. Ook transacties van Russische bedrijven worden geviseerd: 80 procent van de Russische handel van grondstoffen verloopt via Zwitserse banken. "Veel Russen rekenden op Zwitserland als veilige haven", weet Van Zantbeek. "Ze zijn eraan voor de moeite. A propos: de Zwitserse bankiers weten van elke cent op hun rekeningen wie de uiteindelijke eigenaar is." Volgens Schoors geeft de ommezwaai van Zwitserland een fundamentele trend aan. "De Amerikaanse en Europese overheden beseffen welk financieel monster ze hebben toegelaten. Nu zijn ze bereid verregaand op te treden tegen constructies die als enig doel hebben geld te verbergen. Ik verwacht dat dit ooit leidt tot een internationaal vermogensregister, dat ook de fiscus kan consulteren. Maar dat zal de nodige tijd vragen."