Varkens bengelend in grijpers, brandstapels voor schapen, massagraven met dierenkadavers. Elke avond prent de teevee een portie boerenleed op het netvlies. Noël Devisch (voorzitter Boerenbond) en Camiel Adriaens (voorzitter Algemeen Boeren Syndicaat) zijn moe en overvraagd. Het leven van een boerenleider is nooit een pretje en zeker niet nu, in volle spanning om de mond- en klauwzeercrisis die dichter sluipt.
...

Varkens bengelend in grijpers, brandstapels voor schapen, massagraven met dierenkadavers. Elke avond prent de teevee een portie boerenleed op het netvlies. Noël Devisch (voorzitter Boerenbond) en Camiel Adriaens (voorzitter Algemeen Boeren Syndicaat) zijn moe en overvraagd. Het leven van een boerenleider is nooit een pretje en zeker niet nu, in volle spanning om de mond- en klauwzeercrisis die dichter sluipt. Camiel Adriaens: "Soms hang je een uur aan de telefoon met een boer met zelfmoordplannen. Dat is verschrikkelijk en het vreet je op." Devisch: "Ik draai 's morgens angstig de knop om van het radionieuws. Wat voor onheil is er de voorbije nacht weer gebeurd? Ik ben niet iemand die om zeven uur 's avonds de deur van zijn kantoor sluit en alle problemen achterlaat."Camiel Adriaens heeft een gemengd bedrijf van honderd hectaren in Gistel - akkerbouw, zeugenkweek en aardappelhandel - en bestiert met zijn zoon de hoving; Noël Devisch is voltijds voorzitter van een machtige organisatie met grote commerciële en financiële belangen. Ruzie maken de twee leiders van de Belgische boeren niet bij de bandopnemer, de miserie drijft de kemphanen naar solidariteit.TRENDS. Hoeveel dagen nog voor MKZ in België binnenbreekt?CAMIEL ADRIAENS (ALGEMEEN BOEREN SYNDICAAT). "België doet het betrekkelijk goed omdat we al zware miserie kenden. De varkenskoorts, BSE en de dioxinekippen staalden onze boeren. De hygiëne is verbeterd en onze voorkomingssystemen zijn geraffineerder. Ik ben geen sterrenwichelaar en sluit MKZ in België niet uit, maar we hebben een voorsprong."NOEL DEVISCH (BOERENBOND). "Ik schommel tussen vrees en hoop. Die Britse brandstapels zijn akelig en om ziek van te worden. De Britten vertelden ons hooghartig tijdens de varkenspest hoe het moest. Een eiland is per definitie minder kwetsbaar voor veeziekten dan een open ruimte als Vlaanderen. Daardoor zijn de Britse voorzorgsmaatregelen en controles lakser, met de inmiddels bekende dramatische gevolgen. BSE heeft de Britten weinig geleerd."ADRIAENS. "Sedert jaar en dag blijven de Britten handeldrijven in Aziatisch en Argentijns vee dat niet ziektevrij is."DEVISCH. "Ik ben voorzitter van de Europese koepelvereniging Copa en reis daardoor veel. De Engelse boer is een goede bedrijfsleider. De problemen zitten bij de overheid; de inspectiedienst is slecht. De Britten werken gedecentraliseerd en denken letterlijk in termen van 'ons' graafschap. Een draaiboek voor de reactie op veeziekten hebben zij niet. En dat na BSE. België heeft gedetailleerde en geactualiseerde draaiboeken over wat er moet gebeuren bij MKZ, varkenskoorts en BSE. Als je dat moet uitvinden terwijl de plaag woedt, verlies je de strijd." Wordt het vaccineren van de veestapel noodzakelijk?DEVISCH. "De Boerenbond wil de onmiddellijke vaccinatie van de dieren die rond een MKZ-haard leven. Dit is de enige methode om de ziekte voor te blijven."ADRIAENS. "Het ABS is voor de vaccinatie als alle Europese lidstaten meedoen."DEVISCH. "De vaccins voor varkenskoorts en MKZ bestaan. Zij kunnen echter worden verbeterd zodat de dieren die ingeënt worden, kunnen onderscheiden worden van de zieke dieren. Indien een geneesmiddelenbedrijf echter gedurende tien jaar geen prikkel krijgt om nieuwe research voor betere middelen aan te vatten, dan trappel je ter plaatse. In 1992 legde Europa een algemeen vaccinatieverbod op en de Boerenbond slikte dat met tegenzin. De Britten namen het voortouw in de campagne tegen de vaccinatie om louter economische redenen. Zij dachten aan de uitvoer van hun vee en vlees buiten Europa." Is de intensieve landbouw de hoofdreden van de recente veeziekten?DEVISCH. "We kennen MKZ al van in de Middeleeuwen. Toen was er geen sprake van enge hokken en dwangmatige voedering. Als er één tijdperk biologisch was, dan wel de Middeleeuwen. De verspreiding van veeziekten versnelt als de dieren in de weide staan; een stal is hygiënischer en controleerbaarder. Een dier is een kuddewezen en zoekt in de vrije natuur zijn lotgenoten. Buiten de ganzenleverindustrie voedert niemand dwangmatig in België."ADRIAENS. "Dicht bij elkaar leven is geen belangrijk punt. Essentiëler is de properheid van de stallen en de hokken. Een varken met een stalruimte van 20 vierkante meter kan er slechter aan toe zijn dan eentje op 10 vierkante meter. Binnen voederen is beter dan buiten, want daar geraken bijvoorbeeld schimmels in de voeding. Een varken is een nutsdier en per definitie bestemd voor de maag van de mens. De kweek dient diervriendelijk te zijn, maar zonder valse gevoelens."De geitenboer van Klemskerke lokte de waterlanders uit?ADRIAENS. "Deze zaak is erg opgeschroefd omdat de pers zich door buitenstaanders van de landbouw op sleeptouw liet nemen. Je kan vandaag alleen maar hard zijn. Anders wordt de crisis onbeheersbaar. Een boer met biogeiten heeft geen recht op voorrang of een uitzonderingspositie, vergeleken met traditionele veehouders. Als je één bedrijf niet afslacht, zijn er overmorgen honderd besmettingshaarden meer."DEVISCH. "Er was selectieve verontwaardiging, maar à la guerre comme à la guerre. Er waren voordien al tientallen bedrijven opgeruimd, zonder grote publieke belangstelling. Hoe verder de burgers van de landbouw staan, hoe emotioneler zij reageren." De boeren zijn goed voor 1,8% van de werkende bevolking in België. Ze blokkeren wegen, voeren 'raids' uit bij overheidsdiensten, maakten van Vlaanderen de Europese kampioen met het hoogste nitraatgehalte in het grondwater. Zou het niet beter zijn de boerenstand af te schaffen? Heeft de wereldvoeding ons wel nodig?DEVISCH. "Stoppen betekent een ramp zonder weerga. Men beseft te weinig het indirecte tewerkstellingseffect in de landbouw. Eén job in de landbouw creëert 2,4 banen. Alleen al de veeteelt verschaft aan 100.000 mensen een job in Vlaanderen. Onderschat dat clustereffect niet."ADRIAENS. "De landbouw verdwijnt niet uit Vlaanderen. Wél dunt het aantal boeren uit. Eén op twee is vandaag ouder dan vijftig. Daarvan heeft meer dan de helft geen opvolger. Dat aantal vermindert dus automatisch."DEVISCH. "Van de drie boeren die stoppen, vindt er slechts één een overnemer. Men heeft verschrikkelijk veel lawaai gemaakt rond Renault-Vilvoorde - terecht overigens. Maar elk jaar verdwijnen er meer boeren dan er werknemers waren bij Renault. Het gemiddelde landbouwinkomen ligt vandaag op 70% van het gemiddelde Belgische inkomen, in 1990 lag het inkomen in reële termen hoger dan nu. Als boeren echt zo winstgevend was, zouden er genoeg jongeren zijn om de zaak over te nemen." Als het hier allemaal kommer en kwel is, waarom blijven de boeren dan in België? Er zijn toch meer mogelijkheden in Canada of Oost-Europa?ADRIAENS. "Van het dertigtal leden dat inlichtingen vroeg over emigratie, zijn er uiteindelijk vier vertrokken. Onze boeren zijn heel gehecht aan hun grond. Nederlanders vind je met de vleet in Oost-Europa, de lokroep van Canada is verstild."Aan te weinig overheidssteun kan het niet liggen. In 2001 schuift de Europese belastingbetaler 1650 miljard frank door naar het landbouwbeleid - of bijna 50% van de Europese begroting.DEVISCH. "Dat percentage wordt vreselijk overtrokken. Als je slechts één beleid hebt in Europa - en voorlopig is landbouw het enige waarrond de Europese Commissie een beleid kan voeren - is 50% niet veel. Je moet dat bedrag relativeren binnen de context van alle begrotingen van de diverse regeringen in de lidstaten. Als je dan de sommen maakt, zakken de uitgaven voor landbouw tot 2% van de begrotingsuitgaven van de landen van de Europese Unie. "En geef de boeren een deftige prijs voor de grondstoffen die ze aanbrengen. Dan hoef je ze niet te subisidiëren. Want de consumentenprijs daalt niet, maar dat is niet de schuld van de landbouw. Neem graan. Eén kilo kostte 35 jaar geleden 5 frank, een brood 7,5 frank. Vandaag kost een kilo graan geen vier frank meer, een brood 59 frank. Wat is het maatschappelijk voordeel van nog goedkopere voedingsgrondstoffen? Dat ligt in de buurt van nul."Voor de Tweede Wereldoorlog werkte je anderhalf uur voor een dozijn eieren, vandaag minder dan tien minuten. Met wat je niet meer besteedt aan dat dozijn eieren, kopen de mensen videoketens, een zomerhuis, een tweede wagen, reizen. Toen mijn moeder mij als jongetje voor kaas naar de winkel stuurde, lag daar één soort, Gouda. Vandaag heeft een ietwat kaaswinkel er honderd."ADRIAENS. "Het Algemeen Boeren Syndicaat voerde in het verleden herhaaldelijk actie tegen de woekerwinsten die de tussenschakels opstrijken. Want terwijl de marktprijzen voor landbouwprijzen fel daalden, bleven de winkelprijzen stabiel. We sluiten vandaag steeds meer rechtstreekse contracten met de grootdistributie. "Ik pleit voor een systeem van interprofessionele akkoorden tussen de landbouworganisaties en de grootdistributie. Mét prijsafspraken, een systeem zoals dat geldt voor de suikerbieten."Een gek voorbeeld. Er is toch zware kritiek op het suikerregime, een kartel tussen boeren en suikerverwerkers ten nadele van de internationale vrijhandel en lagere prijzen?DEVISCH. "Het suikerregime wordt in 2003 geëvalueerd en ons standpunt is dat men het niet overboord kan gooien. Wij sluiten het Europese Fort niet voor andermans suiker. De landen van de ACS-zone hebben hun invoerquota, de minst ontwikkelde landen zijn daaraan toegevoegd. Wij moeten beletten dat de ACS'ers en de MOL-landen worden misbruikt als achterpoortje voor de import van grondstof door landbouwmultinationals ten nadele van onze producenten."Worden de interprofessionele akkoorden afspraken op Vlaams, Belgisch, of Europees niveau?ADRIAENS. " We moeten vooreerst een gat slaan. Begin dus niet meteen op Europees niveau. Laten we starten in België en afspraken maken met enkele grote distributieketens. Dat kan samen met de Vlam ( nvdr - het Vlaams Promotiecentrum voor Agro- en Visserijmarketing), en ambtenaren van het ministerie van landbouw. Die laatsten fungeren als scheidsrechter." Dat klinkt als een versluierd pleidooi voor een hernationalisering van het landbouwbeleid?DEVISCH. "De interprofessionele akkoorden zijn perfect mogelijk binnen de Europese regels. Die laten dergelijke initiatieven toe voor speciale (vlees)soorten, met bijzondere afspraken en lastenboeken. Maar het blijft knokken. Vlaanderen is een klein gewest in een volledig eengemaakte markt. Hogere prijzen voor eigen producten zullen worden doorkruist door goedkoper ingevoerd vlees."Wil de consument wel kwaliteit? Het Nationaal Instituut voor de Statistiek leert dat het gemiddelde bestedingsbedrag voor voeding verder daalt - ook in het dioxinejaar 1999.ADRIAENS. "Alles moet zo goedkoop mogelijk. Maar tegelijk eist men de beste kwaliteit. Dat is niet altijd verenigbaar - we moeten op dat vlak een onderscheid maken."DEVISCH. "Dat is de moeilijkheid. De consument vindt het evident dat onze voeding de veiligste is die we ooit hebben gehad. Maar in de winkel zoekt hij het goedkoopste. Je moet dus uniforme eisen opleggen voor alle producten. Want anders grijpt de consument naar de goedkopere geïmporteerde alternatieven."Maar is dat voedsel wel zo goedkoop? Volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) is de voeding in Europa gemiddeld tweemaal duurder dan op de wereldmarkt.DEVISCH. "De consument betaalt niet te veel. Als je een voedselpakket samenstelt, en je gaat beurtelings winkelen in Washington en Brussel, dan betaal je meer in Washington. De wereldmarktprijs is zeer kunstmatig voor landbouwproducten en voedselprijzen zijn zeer volatiel. Zodra er een licht overschot is, stort de prijs in elkaar. Bij een tekort schieten de bedragen als een raket omhoog. De referentiebasis van de Oeso is dus onvolkomen."De Boerenbond betwist de cijfers van het meest gerenommeerde studiebureau van de geïndustrialiseerde wereld?DEVISCH. "Nee, maar de wereldmarkt is een overschottenmarkt. Vlees in overschot ga je zo snel mogelijk verkopen aan gelijk wie - anders haal je er zelfs de kosten voor de voedselbewaring niet uit. Voedingswaren kan je niet laten liggen zoals stalen buizen - met de hoop dat de economie op termijn wel beter zal draaien."Bovendien belandt slechts 10% van de landbouwproducten op de wereldmarkt. De helft van de productie wordt geconsumeerd in een straal van 50 kilometer rond de boerderij."Maar die 10% overschotten zorgen toch voor een escalatie van het handelsconflict met de Verenigde Staten?ADRIAENS. "Amerika verwijst graag naar de cijfers van de Oeso. Volgens die gegevens krijgt de Amerikaan gemiddeld 16% steun bij de productie, een Europeaan 39%. Maar die methode brengt niet alle steunmaatregelen in rekening. Het inkomen van de Amerikaanse boeren wordt op het einde van het boekjaar vergeleken met dat van de voorgaande jaren, en dat verschil wordt eventueel naar boven bijgepast. Die bonus kan oplopen tot 70% van het landbouwinkomen." DEVISCH. "De Amerikanen priemen voortdurend met het vingertje naar de Europeanen. Maar de voorbije drie jaar is de landbouwsteun in de VS enorm opgedreven. Neem alleen maar de Amerikaanse exportkredieten tegen een rentevoet van 1% en aflosbaar binnen een termijn van twintig jaar. Ook dit is exportsteun, die niet in de begroting van landbouw wordt verrekend."De Europese boeren zeggen: wij zijn geen 'Fortress Europe'. Wordt het nochtans geen tijd dat Europa zijn grenzen opent voor de landbouw uit de Derde Wereld. Dat zou de beste ontwikkelingshulp zijn?DEVISCH ( wegwerpend gebaar). "Ach, Burcht Europa, dat is weer zo'n typisch Amerikaanse term. Dat ze eerst maar eens in de spiegel kijken. Europa doet grote inspanningen via bilaterale akkoorden met ontwikkelingslanden. De invoer uit de Derde Wereld is de voorbije vijf jaar verdubbeld naar 6 miljard dollar. Het gaat overigens meestal om teelten waarvan onze boeren weinig concurrentie ondervinden: (sub)tropische producten zoals bananen en sinaasappelen. Ik zie Afrika moeilijk concurreren met teelten die wij kweken." Bij die invoer steken ook de tomaten uit Marokko. Waarom moeten die worden geteeld in Vlaamse energie-opslorpende serres, terwijl Marokko baadt in de zon?DEVISCH. "De zon is inderdaad gratis in het zuiden. En toch verkopen we vandaag Vlaamse tomaten in Italië. Dat is nog maar eens een bewijs voor de enorme veerkracht van onze tomatensector. De Vlaamse telers beslisten om andere tomaten te kweken - trostomaten zijn langer houdbaar, en smaken beter. Bovendien hebben wij in Vlaanderen in plaats van zon veel meer water, ook een belangrijk element."Trostomaten, en wat sierteelt. Maar voorts wordt boeren in Vlaanderen folklore? Is er eigenlijk nog ruimte beschikbaar in Vlaanderen?DEVISCH. "Het Structuurplan Vlaanderen zal eindelijk zekerheid geven als de uitvoeringsplannen voorliggen. Op de 750.000 hectaren voor landbouw kan je serieuze activiteiten ontplooien. Dat is belangrijk voor de jonge boeren want zij hebben daardoor meer zekerheid dat hun investeringen kunnen worden terugverdiend. Een serre moet je afschrijven op twintig jaar." ADRIAENS. "Nee, boeren wordt niet folkloristisch. De Vlaamse boeren zullen altijd zeer geavanceerde technieken onder de knie hebben. Goede bedrijven met goede ideeën verhogen hun inkomen blijvend, zonder dat ze op de bedel moeten bij de consument. Europa ondersteunt steeds meer initiatieven rond duurzame landbouw en plattelandsontwikkeling. We moeten daarop inspelen met hoevetoerisme en recreatie." Een 'verpretparking' dus van de ruimte. De boer wordt gemixt met recreatieve bezigheden, terwijl de serieuze landbouw in Oost-Europa komt. Oekraïne wordt opnieuw - zoals voor de Eerste Wereldoorlog - de graanschuur van Europa?DEVISCH. "Waarom niet? Er komt nu al graan uit Frankrijk en Canada - daar zie ik dus geen al te grote problemen. Maar het zal meer dan tien jaar duren voor Oost-Europa klaar is om producten bij ons in te voeren."ADRIAENS. "Oost-Europa is niet klaar voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid. De Europese politici bedriegen de boeren met veel te hoge verwachtingen. Oost-Europese boeren denken dat het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid de hemel op aarde is. We evolueren naar een Europa met twee versnellingen."DEVISCH. "Er moet een enorm steunprogramma komen voor die nieuwe boeren die in de EU stappen. De landbouwbegroting moet met de helft de hoogte in, we vragen 15 tot 20 miljard euro extra. Maar dat is niet onoverkomelijk, want het komt neer op amper 0,2% van het bruto regionaal product in Europa, terwijl de binnenmarkt jaarlijks met 2 tot 3% groeit. Gaia stelt dierenleed gelijk aan mensenleed. Wat is uw reactie daarop?ADRIAENS. "Dieren die gelijk zijn aan mensen, dat is pure onzin en neoromantiek van stedelingen. Het doel van dieren is om mensen te voeden. Een boer houdt van de beesten en is minder wreed voor zijn veestapel dan veel stedelingen voor hun troeteldier."DEVISCH. "Het onderscheid tussen dierenwelzijn en dierenrechten is voor de Boerenbond belangrijk. Wij zijn van ganser harte voor het dierenwelzijn en verwerpen het discours van de dierenrechten. De overgrote meerderheid van de dieren zijn nutsdieren ten dienste van de mens. In mijn ogen blijft er een hiërarchie onder de levende wezens bestaan. In een ontkerstende wereld met veel welstand en voldoende voedsel kan men zich druk maken over dergelijke filosofietjes."Frans Crols - Wolfgang Riepl