Het vertrouwen van de ondernemers in de Belgische economie is even groot of even klein als net na de aanslagen van 11 september 2001. Toen Trends in die periode aan 1000 CEO's vroeg om op een schaal van 1 (laag) tot 10 (hoog) te zeggen hoe groot het vertrouwen in de conjunctuur is, kregen we een score van 5,1. Eenzelfde cijfer tekenen we een jaar later op. En dat terwijl de coëfficiënt drie maanden en een halfjaar geleden bijna een punt hoger lag.
...

Het vertrouwen van de ondernemers in de Belgische economie is even groot of even klein als net na de aanslagen van 11 september 2001. Toen Trends in die periode aan 1000 CEO's vroeg om op een schaal van 1 (laag) tot 10 (hoog) te zeggen hoe groot het vertrouwen in de conjunctuur is, kregen we een score van 5,1. Eenzelfde cijfer tekenen we een jaar later op. En dat terwijl de coëfficiënt drie maanden en een halfjaar geleden bijna een punt hoger lag.Als we hen vragen hoe ze toekomst van hun bedrijf zien, lijkt er echter weinig veranderd. De 7,1 ligt amper lager dan de 7,2 van een paar maand geleden. Maar net als vorige keer zijn de accountants en belastingsconsulenten iets pessimistischer. Een pessimisme dat nog sterker naar voren komt bij de vraag wanneer de respondenten een herneming van de economie verwachten. De datum lijkt steeds verder in de toekomst te liggen. Bij de vorige poll hoopte bijna 56% op een herneming binnen het jaar. Nu zien ze de toekomst nog somberder in. 66,9% verwacht geen herneming binnen het jaar. Voor de respondenten van het Instituut voor Accountants en Belastingconsulenten ( IAB) is dat pessimisme nog groter. Daar tekenen we een cijfer van 73% op. Opvallend genoeg vinden we die zwartkijkers slecht in beperkte mate terug bij de vragen rond de evolutie van de omzet, de tewerkstelling en het investeringsbeleid. Daar tekenen we cijfers op die iets lager liggen dan zes of drie maanden geleden.Om het onbehagen echt te voelen, moeten we dieper ingaan op de getuigenissen van de CEO's. Het blijkt dat ze zeer bevreesd zijn om in een negatieve spiraal te worden meegesleept, ook al kunnen ze wat hun eigen bedrijf betreft goede resultaten voorleggen. Dat is de analyse van Ludo Casteels van CMS Belgium: "Gezonde bedrijven zijn niet ongevoelig voor de vele faillissementen, want die gezonde bedrijven moeten vaak de financiële katers dragen. En zo komen ze zelf in de problemen, want ze hebben niet het recht om bevoorrecht schuldeiser te zijn van hun klanten, namelijk de gefailleerden." De topmanagers zijn er zich ook van bewust dat ze de technologiecrash en meer bepaald de eerste echte dip van anderhalf jaar geleden nog aan het uitzweten zijn. "Ik denk dat het op dit ogenblik steiler bergaf gaat dan pakweg achttien maanden geleden. Ik voorspel nog een lange periode van laagconjunctuur," zegt Eddy Cox van Groep van Roy. Euro lijkt onbelangrijkHet vertrouwen in de euro is intussen wel onaangetast gebleven en groter dan het vertrouwen in de dollar. Misschien niet vreemd, maar wat opvalt is dat geen enkele respondent gewag maakt van de mogelijke negatieve gevolgen van een sterke euro ten opzichte van de dollar. Blijkbaar houden ze zich daar maar zijdelings mee bezig of hebben ze - vooral de exportgerichte bedrijven - de nodige maatregelen genomen om het effect tot een minimum te beperken. Een andere constante is daarbij aansluitend de iets minder positieve houding tegen de dollar. Dat is niet verwonderlijk, omdat kort na de vorige enquête de dollar en de euro op pariteit stonden.Een andere parameter die deze keer extra aandacht krijgt is de loonevolutie. Wij vroegen aan de bedrijfsleiders en aan de accountants hoe groot zij de marge voor loonsverhogingen inschatten in hun bedrijf voor de periode 2003-2004. Het resultaat is het rekenkundig gemiddelde loonsverhogingen in %. Voor 2003 wordt een cijfer van 2,2% vooropgesteld en voor 2004 2,9%. Vermeldenswaard is dat 22,5% van de CEO's geen loonsverhoging voorziet in 2003. Voor 2004 is dat nog slechts 10%. Daarnaast geven een aantal respondenten - niet veel: in de grootte-orde van 1,5% - dat er loonsverhogingen gepland zijn van tien of meer.Zullen die cijfers in de toekomst nog evolueren? In elk geval benadrukken de respondenten dat het probleem vooral structureel is, eerder dan conjunctureel. Koen Coek, general manager van Group Coek Engineering: "Ik hoop dat men in West-Europa en speciaal in België eindelijk eens gaat beseffen dat de totale loonkosten zo hoog zijn dat er voor verhogingen geen enkele ruimte meer over is. Het is vandaag al zo moeilijk om tegen Oost-Europese en Aziatische landen te concurreren, laat staan na verdere loonsverhogingen. Bovendien zou het gezond verstand op het vlak van arbeidsduur eindelijk eens moeten gaan zegevieren. Het gaat niet op te pleiten voor een 35-urenweek, omdat er zogezegd te veel werklozen zijn." En Coeck gaat verder: "Ik denk dat er een systeem nodig is waarbij mensen a volonté overuren kunnen maken en ze er netto nog iets aan overhouden. Dat zou meteen het probleem van de zwarte overuren, die nog steeds massaal worden toegepast bij kleine ondernemingen, kunnen oplossen en de productiviteit van de investeringen doen toenemen. Maar welke politicus durft daarvoor een voorzet te geven..." Een factor die ook een rol speelt bij de antwoorden van de bedrijfsleiders is natuurlijk de sector waarin ze actief zijn. "Als er loonsverhogingen komen, moeten wij die rechtstreeks verrekenen aan onze klanten vanwege de kleine winstmarge die er momenteel bestaat," zegt een CEO uit de transportsector. "Er bestaat geen ruimte om dit op te vangen." Harry Cools van Meiko Euroexpress zegt het nog harder: "Eigenlijk is er in de transportwereld geen marge meer, want wij zijn al volledig uitgeperst." Maar hoe het verder moet met de lonen lijkt de managers toch niet uit hun slaap te houden. Ongerustheid om IrakDat kan je niet zeggen over hun houding ten opzichte van de dreigende oorlog tussen Amerika en Irak. Trends vroeg in welke mate een oorlog in Irak gevolgen zou hebben voor het bedrijf waarvoor de topmanager werkt of voor de onderneming die een beroep doet op de diensten van IAB-leden. De respondenten konden een antwoord kiezen uit een schaal die liep van 1 (negatieve gevolgen) tot 7 (positieve gevolgen), waarbij 4 voor neutraal staat. Het resultaat van 3,1 (zowel in de CEO-poll als in de IAB-poll) toont aan dat de managers er wel degelijk rekening mee houden dat het conflict zich hier zal laten voelen. In eerste instantie denken de ondernemers aan hun eigen winkel en vrezen ze vooral de gevolgen van verhoogde olieprijzen. Allen hopen echter op een treffen op beperkte schaal. "Dan is het effect minimaal of zelfs nihil. Maar als er een internationale crisis van komt met bijvoorbeeld een toename van de internationale terreur, dan vrees ik het ergste voor het gros van de investeringen." Sommigen zitten bijna te wachten op een conflict en vinden dat de onzekere situatie niet snel genoeg voorbij kan zijn. Misschien kan een snelle Amerikaanse interventie het wantrouwen wegnemen en de economie nieuwe impulsen geven.Serge Verboven (Busmail.net) blijft echter pessimistisch: "Ik denk dat voor 95% van de bedrijven de oorlog een negatief effect zal hebben. Consumenten worden voorzichtiger en investeren en spenderen minder." Vooral het onrechtstreekse gevolg van verminderde investeringen wordt gevreesd. "Een oorlog in Irak heeft geen directe gevolgen voor een bedrijf als het onze," zegt Robin Dewitte, general manager van Information Builders Belgium, "maar veel bedrijven die onze klanten zijn, zullen een stuk voorzichtiger worden in hun investeringen, wat natuurlijk een slechte zaak is. Ongeveer een derde van ons aanbod bestaat uit diensten. De vraag daarnaar dreigt te dalen." Vergelijkbare klanken hoor je vanuit de IT-branche. De meeste bedrijven stellen vast dat ze naar een min of meer normale situatie aan het evolueren waren (dat wil zeggen van voor september 2001). Als er nu een oorlog uitbreekt in Irak, verwachten ze een schrikreactie in alle grote bedrijven met als gevolg een afwachtende houding om te investeren. Het gevolg is dat bedrijven die zich bijvoorbeeld specialiseren in het leveren van IT-diensten, onmiddellijk een omzetdaling zullen voelen. Maar je hebt ook mensen die - zonder euforisch te willen doen - hun voordeel weten te halen uit die onzekere situatie. Zoals Henk Lievens ( Security Prevention): "Aangezien ik security consultant ben, zal een onveilige situatie het aantal opdrachten voor mijn bedrijf verhogen." Alain Mouton [{ssquf}]alain.mouton@trends.bewww.trends.beeXtra informatie op De volledige resultaten van de Trends CEO/IAB-poll, inclusief de procentsgewijze opsplitsing van de antwoorden en de onderverdeling volgens type respondent (Nederlandstalig of Franstalig, CEO of IAB-lid).