Muren na de Muur
...

Muren na de MuurIn de jaren dertig had Berlijn een mondiale uitstraling. Na de zelfmoord van Hitler in de bunker onder de Leipzigerplatz, werd Berlijn een verscheurde stad. Het oude stadscentrum in het Oosten verborg zich vanaf '61 dertig jaar lang achter de Muur. Pas sinds de Wende groeien het stadscentrum en de westerse buitenwijken schoorvoetend naar mekaar toe.TEKST : MARLIES VAN BOUWEL / FOTO'S : DANIEL GEERAERTS De littekens van de twintigste eeuw worden nu door's werelds beroemdste architecten geheeld, onder meer door de Berliner Hans Kollhoff. "Sommige mensen vinden Berlijn minder spannend dan toen het nog een eiland was midden in een rood, communistisch rijk," zegt Kollhoff, maar hij vindt het boeiend om precies nu vorm te geven aan de stad die zo symbool staat voor de geschiedenis van deze eeuw. Niet alleen de brede strook langs de Muur, maar ook de straten verderop in Mitte, het oude stadscentrum, worden helemaal herbouwd. Zelfs de Alexanderplatz, het plein dat midden in Oost-Berlijn het uithangbord was voor de technologische hoogstandjes van het communisme, krijgt een ander uitzicht. Nu is de vlakte tussen de televisietoren en het Museumeiland in de Spree één grote woestijn met middenin het lelijke, protserige Paleis van de Republiek, gebouwd in de jaren vijftig op de funderingen van het keizerlijke Slot. Hans Kollhoffheeft de nieuwe plannen getekend. Hij wil op Alex, zoals de Berlijners de Alexanderplatz noemen, een halve cirkel van 150 meter hoge wolkenkrabbers. Berlijn is negen keer zo groot als Parijs en mag dus gerust de hoogte in om meer ruimte te creëren. Kollhoff : "Bovendien was Alex vroeger een kruispunt van alle radiale straten van de arbeiderswijken in het oosten. We behouden de symbolen van de communistische periode zoals de televisietoren, de Karl Marx-Allee, waar ze op 1 mei optocht hielden, en het Huis van de Leraren. Wij hebben vooral onze kop gebroken over de vraag : hoe groot mag zo'n ruimte zijn zonder afbreuk te doen aan de leefbaarheid ? Nu is het té groot, een stad kan niet overleven met zoveel leegte in haar midden. Op de plaats van het Paleis van de Republiek moeten gewone huizen en kantoren komen. Alleen de standbeelden van Marx en Engels mogen voor mijn part blijven staan, tenslotte hebben deze Duitsers het aanschijn van de eeuw mee bepaald." "Stop, hier wordt gebouwd" staat op een affiche aan het vroegere Checkpoint Charlie. De straten rondom de Friedrichstrasse, vroeger het commerciële hart van Mitte, hebben jarenlang verkommerd gelegen in de schaduw van de Muur. Nu is het één grote bouwwerf met draaiende betonmolens, veel zwartwerkende bouwvakkers uit heel Europa en met geel, rood of paars geschilderde buizen over de weg om het grondwater af te voeren naar de Spree. Te pas en te onpas turen landmeters vanachter hun lensjes naar diepte en perspectief."Veertig jaar lang zijn wij, West-Berlijners, afgesneden geweest van onze wortels die in het oosten lagen. Het kwam niet enkel door de Muur, ook nu nog bedraagt de psychologische afstand meer dan duizend kilometer. Wij moeten aan 'heimatkunde' doen en niet zoals de vorige generaties het verleden afzweren. Neen, wij moeten met de geschiedenis leren leven," zegt ingenieur Hans Stimmann, staatssecretaris voor stedenbouw. "Daarom wordt alles binnen de oude stadsmuren, vanaf de Parizerplatz, via de Leipzigerplatz tot de Mähringplatz, heropgebouwd volgens de structuur van de 850 jaar oude straten en percelen." Deze wijk was voor de oorlog vooral in handen van joden, van wie weinigen de holocaust hebben overleefd. De percelen werden al verkocht, de opbrengst wacht op een spaarrekening op de rechtmatige erfgenamen. Zoals in de jaren '30 wordt de Friedrichstrasse opnieuw de straat vol modieuze boetieks en hippe eethuizen. Dat merk je al in de Friedrichstadtpassage, dichtbij Unter den Linden. Daar hebben Jean Nouvel met de Galeries Lafayette in quartier 207 en Henry Cobb in quartier 206 schitterende architecturale staaltjes geleverd binnen de regels van het Lindenstatuut. Dat statuut bepaalt dat de dakgoten niet hoger dan 22 meter mogen zijn. Het eenvoudiger quartier 208 is van Kollhoffs hand. Vooral de hall met afwisselend ongepolijste en gepolijste rode marmer, is ronduit mooi. Unter den Lindenmoet terug haar oude keizerlijke allures krijgen, met aan het einde de enige stadspoort die Berlijn nog telt. Vooral de Brandenburger Tor staat symbool voor deze eeuw en Hotel Adlon is al volgeboekt voor de nacht van de eeuwwisseling. In 1906 werd het hotel op de Parizerplatz door hotelier Adlon volgens de modernste snufjes gebouwd, na de oorlog ging het in vlammen op. Haast identiek aan de vroegere grandeur zal de Kempinski-groep het in juni heropenen. Naast Adlon bevonden zich destijds de ambassades van de Verenigde Staten, Frankrijk en Groot-Brittannië, grond in onvervreemdbaar internationaal eigendom. Ook de andere, vooroorlogse eigenaars waren bekend en bouwen nu hun hoofdkwartieren volgens strenge, eenduidige regels die voor het hele plein gelden. Alleen de Kunstacademie heeft de werken stilgelegd : zij eisen de vrijheid van de kunsten op en in plaats van zandsteen willen ze een glazen gevel. Berlijn maakt zich klaar om tegen het einde van de eeuw opnieuw hoofdstad van Duitsland te worden. Ook aan de andere kant van de Brandenburger Tor, aan de Reichstag, ligt de aarde open : hier komt een tunnelcomplex voor spoor- en autowegen met daarbovenop de ministeries. Pas als de overheid zal verhuizen, heeft Berlijn veel kantoorruimte nodig. Tot nader order is in de kersverse complexen veel leegstand. Kollhoff beweert dat in zijn pand in de Friedrichstadtpassage alles verhuurd of verkocht is. De Berlijnse redactie van Der Spiegel die hier boven Hennes en Mauritz huist, bevestigt dat : "Maar wij krijgen gelukkig een reductie op de maandelijkse huurprijs van 50 mark per vierkante meter. Voor eender welk bedrijf staat het goed als je met ons het pand deelt." Twintig procent van elke nieuwbouw in Berlijn moet uit woningen bestaan, een revolutionair idee want in de stadscentra van München of Hamburg woont geen mens. Veel investeerders waren hier fel tegen gekant want woningen brengen maar de helft op van kantoren. Staatssecretaris Hans Stimmann rekent het ons voor : duizend vierkante meter woonruimte aan 25 mark, maal 12 maanden op twintig jaar is zes miljoen mark. "Maar kantoorruimte wordt aan 50 mark per vierkante meter verhuurd, precies het dubbele. Het is dus geen kwestie van architectuur, maar van geld." Duizenden vierkante meterkantoorruimte in Berlijn is nog niet ingenomen en dagelijks komt er meer lege oppervlakte bij. "Sinds kort richten de bouwheren zich daarom niet meer tot de anonieme kantoormarkt," weet Hans Kollhoff. "Zij hebben hun les wel geleerd, want kleinschalige projecten hebben meer succes. Dank zij Berlijn worden nu specifieke programma's ontworpen voor specifieke klanten met specifieke wensen. Voor het gebouw af is, is de ruimte verhuurd." Zo gebeurt het ook met zijn wolkenkrabber-in-aanbouw op de Potsdamerplatz, vooraan het grote Daimler Benz-complex. Honderd meter naast de Parizerplatz ligt dit plein volgens Stimmann toch buiten het oude stadscentrum : "In loopafstand liggen ze vlakbij mekaar, maar mentaal is er een groot verschil. Beide pleinen werden dertig jaar lang niet gebruikt, maar de Parizerplatz behoorde tot het Oosten terwijl de Potsdamerplatz Westelijk lag. Voor de oorlog bevond zich hier een kopstation, het was de eindhalte. Dat station lag buiten de oude stadsmuren."De stedelijke inplanting gebeurt hier veel vrijer dan in Mitte, al is het voor Kollhoff nog niet vrij genoeg : "We hebben nog te veel winkelruimte. Het duurt jaren voor het een prettige normale Europese binnenstad wordt omdat ze zijn begonnen met de shoppingcenter-strategie : op de ankerplaatsen komt een winkel en men hoopt dat de mensen tussenin voor beweging zullen zorgen. Wij zagen in het begin de Potsdamerplatz als een geïsoleerde plek waar zeven wolkenkrabbers van 300 meter hoogte zouden worden gepland, als objecten in het park naast de Berliner Philharmonie. In die opzet zou de beperkte winkeloppervlakte al lang verhuurd zijn aan winkels met een kwaliteitslabel." Maar daar werd het stadsbestuur erg bang van. Voor Stimmann bleef de Potsdamerplatz toch eerder een uitbreiding van de binnenstad met straten, winkels en restaurants ; voor de Alexanderplatz is hij bereid meer toegevingen te doen aan Kollhoffs ideeën. Ondertussen wordt op de Potsdamerplatz hard aan de Sony- en Daimler Benz-buildings gewerkt. Vanop de knalrode infobox op de Leipzigerplatz kun je het ware kranenballet volgen. Aan de vooravondvan de volgende eeuw wil Berlijn trendsetter worden van elegantie, kunst, cultuur, economie, mode en architectuur. "We hebben de voorbije jaren heftige debatten gevoerd en daarvan begin je stilaan het resultaat te zien," zeggen Stimmann en Kollhoff niet zonder trots. Maar de remake van hotel Adlon aan de Brandenburger Tor noemt Kollhoff een regelrechte miskleun : "Het wordt herbouwd naar een verloren beeld. Dat is even stom als elke maandagmorgen opnieuw de architectuur en de stad te willen uitvinden. Overal ter wereld wordt duidelijk dat deze beide extremen niet werken. Kijk maar naar Brussel. Geen enkel gebouw van de Europese Unie draagt architecturaal of stedelijk iets bij tot Brussel, terwijl hiervoor mooie wijken van een zeer mooie stad tegen de vlakte moesten. In Brussel gaan ze maar door met die saaie nachtmerries en modernistische uitvindingen alsof er niets aan de hand is terwijl we in Berlijn het geluk hebben dat zowel politici, financiers als marketingmensen er proberen een leefbare stad van te maken, hoe moeilijk dat ook is." Berlijn bouwt : een beeld van Potsdamerplatz.Friedrichstrasse, Quartier 206 : werk van Henry Cobb (New York) in de Friedrichstadtpassage.Het nieuwe Berlijn in wording. De volgende eeuw wil de stad trendsetter worden van elegantie, kunst, cultuur, economie, mode en architectuur.Een uitdaging voor Helmuth Jahn (Chicago) : een hedendaags gebouw ontwerpen op een strook van vier meter op Kurfürstendamm.Architect Hans Kollhoff : Sommige mensen vinden Berlijn minder spannend dan toen het nog een eiland was midden in een rood, communistisch rijk, Ingenieur Hans Stimmann, staatssecretaris voor stedenbouw : We moeten leren leven met de geschiedenis. Berlijn : de littekens van de twintigste eeuw worden nu door 's werelds beroemdste architecten geheeld.