Kan een stad failliet gaan? Juridisch niet zoals een bedrijf. Politiek en financieel wel. Dan heet het geen faillissement, maar een shutdown. Brussel kampt met een schuld die richting 16 miljard euro gaat en een tekort van meer dan 1 miljard op een begroting van 8 miljard euro. De marge is verdwenen. Belfius trok zijn kredietlijn terug, ING twijfelt openlijk. Zonder kaskrediet wordt cashbeheer het beleid. Dan gaat het niet langer over ambities, maar over welke facturen eerst betaald worden. Basisdiensten blijven draaien: brandweer, dringende hulp, vuilnisophaling. Maar investeringen bevriezen, subsidies worden opgeschort en betalingen vertraagd. Niet uit ideologie, maar uit noodzaak. Een stad is dan niet plots onleefbaar, maar wel zichtbaar armer, trager en rommeliger. Dat zie je eerst in de cijfers, daarna in de straten. En dat terwijl veel Brusselse buurten, diensten en zelfs de politie nu al op hun tandvlees zitten.
Dat is geen toeval. We hebben Brussel niet alleen financieel laten afglijden, maar ook mentaal. De ambitie voor de stad ontbreekt. Er is geen gedeeld verhaal meer over wat Brussel wil zijn. Hoe zijn we hier beland? Een deel van het antwoord is institutioneel. De Bijzondere Financieringswet bevatte lang een pervers mechanisme: hoe armer een gewest was, hoe meer middelen het kreeg. Dat is na de zesde staatshervorming afgebouwd om hervormingen af te dwingen. Voor Brussel viel daardoor een vanzelfsprekend geworden ademruimte weg, zonder dat het beleid structureel werd bijgestuurd. Voeg daar de Brusselse versnippering aan toe, met overlappende structuren en bevoegdheden, en je krijgt een systeem dat duur is, traag werkt en moeilijk corrigeert.
Wie Brussel blijft behandelen als een last in plaats van als een verantwoordelijkheid, mag niet verbaasd zijn als de stad langzaam afglijdt.
Maar de kern van het probleem is politiek. Brussel zit al lang in lopende zaken, zonder duidelijke keuzes. Premier Bart De Wever houdt het been stijf, desnoods tot Brussel op de knieën komt smeken om hulp. Dat kan een misrekening zijn. In Brussel gokt onder meer de PS er zichtbaar op dat er toch nog eens zal worden bijgesprongen. Dat is niet alleen intern problematisch. Brussel is ook de hoofdstad van Europa en de gaststad van de NAVO. We doen vaak alsof die status vanzelfsprekend is. Wie zich in internationale gremia begeeft, hoort steeds vaker het tegendeel. Die positie is geen eeuwigdurend recht. Ze rust op geloofwaardigheid, stabiliteit en bestuurlijke capaciteit. Een hoofdstad die haar financiën niet op orde krijgt en geen verhaal meer heeft, verliest niet alleen geld, maar ook gezag.
En toch blijft de nationale aandacht voor dit probleem verbazend beperkt. Alsof het lot van Brussel een regionaal detail is, geen federale kwetsbaarheid. Dat is kortzichtig. Wie zijn hoofdstad mentaal én financieel in de steek laat, verzwakt het hele land. Misschien ontbreekt nog iets fundamentelers dan geld of hervormingen: we zijn zelden trots op onze hoofdstad. In West-Vlaanderen, Antwerpen en Limburg wordt Brussel gezien als een vreemde, soms zelfs lastige plek. Alsof de hoofdstad iets is om te mijden. In de meeste landen wordt de hoofdstad, met al haar gebreken, gezien als een collectief project.
Je kunt een stad niet laten verloederen zonder ook iets van jezelf prijs te geven. Brussel is niet alleen van de Brusselaars. Het is ook van wie er pendelt, beleid maakt, profiteert van haar internationale status en zich tegelijk afzijdig houdt wanneer het moeilijk wordt. Wie geen liefde voelt voor zijn hoofdstad, zal haar ook nooit verdedigen. En wie haar blijft behandelen als een last in plaats van als een verantwoordelijkheid, mag niet verbaasd zijn als ze langzaam afglijdt. Brussel verdient geen romantisering, maar betrokkenheid. Geen blind chauvinisme, maar een minimale bereidheid om te zeggen: dit is onze plek, en we ontzeggen haar geen toekomst. Zonder die mentale herverbinding blijven hervormingen technocratisch en noodplannen tijdelijk.
Lees ook: De balans: smeken om geld is een Brusselse traditie
De auteur is publicist, ondernemer, eigenaar van het strategisch consultancybureau Think Ahead Inc en onderzoeker bij de denktank Itinera. www.juliendewit.be