Séverine Vermeire en Evelyne Terryn (rector en vicerector KU Leuven): ‘Het is niet ieder voor zich’

Na 600 jaar kreeg de KU Leuven met arts Séverine Vermeire voor het eerst een vrouwelijke rector. En ook de campus in Kortrijk heeft met juriste Evelyne Terryn voor het eerst een vrouwelijke vicerector aan het hoofd. “Samenwerking tussen universiteit, politiek en bedrijfswereld is de enige manier om vooruit te gaan.”

De afgelopen maanden zijn voorbij gevlogen, beamen Séverine Vermeire en Evelyne Terryn. Sinds augustus is de maag-, darm- en leverspecialiste Séverine Vermeire rector van de KU Leuven. Juriste Terryn is vicerector, staat aan het hoofd van de campus in Kortrijk en is academisch beheerder van de campus in Brugge. “Het was hard werken, veel vergaderen en veel nieuwe dingen leren, maar dat geeft ook veel energie. Het is vooral fijn al die gemotiveerde mensen op andere diensten en afdelingen te leren kennen. Want ook als je hier al lang werkt, kun je veel bijleren over de instelling. Ik heb veel bezoeken afgelegd, veel vragen gesteld en gemerkt dat er een grote gretigheid is om samen te werken”, zegt Vermeire.

Wat hebt u precies geleerd?

SEVERINE VERMEIRE. “Ik heb veel geleerd over begrotingen en besparingen. Die begrotingen bestaan nu uit iets meer nulletjes dan de budgetten van mijn onderzoeksgroep. En de interactie met de politiek. We werden meteen geconfronteerd met de realiteit van besparingen, waardoor we zaken opnieuw moesten bekijken. Dat vergt een afstemming met de ministers die bevoegd zijn voor onderwijs en onderzoek. Dat is een andere wereld. Ook dat is boeiend.”

EVELYNE TERRYN. “Voor mij geldt dat op een kleinere schaal, maar je merkt zeker bij de plaatselijke bestuurders ook de bereidheid om samen te werken en te zien wat gerealiseerd kan worden voor de regio. Het is fijn en belangrijk dat netwerk verder uit te bouwen.”

VERMEIRE. “Het is niet ieder voor zich. Samenwerken met de politiek en de bedrijfswereld is de enige manier om vooruit te gaan.”

U ging in oktober mee met de economische missie naar de Verenigde Staten. Is dat omdat u bij de bedrijfswereld bijvoorbeeld ook nieuwe mogelijkheden ziet voor financiering?

VERMEIRE. “Die missie was vooral erg informatief, en ik kon er in Silicon Valley enkele onderzoeksgroepen bezoeken die zijn uitgebouwd door alumni van onze universiteit. Die interactie was dus vooral wetenschappelijk. Maar ik heb er ook deelgenomen aan debatten en gesprekken met bedrijven, onder meer met de vraag welke talenten in de toekomst nodig zijn en hoe wij die kunnen aanleveren. En als het dan gaat over AI bijvoorbeeld, kunnen we toch ook de kritische noot plaatsen over de ethische kant van de zaak. We zoeken voortdurend samenwerking met het bedrijfsleven. Leuven Mindgate is bijvoorbeeld ook zo’n ecosysteem met de stad en het bedrijfsleven, waarbij we werken rond health, hightech en creativiteit, om innovatie en economische groei te stimuleren.”

TERRYN. “In West-Vlaanderen hebben we met een dertigtal lokale bedrijven een succesvolle samenwerking voor de industrieel ingenieurs. In het tweede jaar volgen de studenten een deel van het curriculum in die bedrijven. We kijken of we dat ook in andere richtingen kunnen organiseren.”

VERMEIRE. “Jullie hebben ook heel mooie samenwerkingen met de hogescholen, daar blijven we ook op inzetten. Ik denk dat je alle profielen nodig hebt, zowel mensen die direct inzetbaar zijn op de arbeidsmarkt, als academisch ingestelde profielen. We moeten ook blijven ijveren voor onderzoek gedreven uit nieuwsgierigheid, dat niet onmiddellijk een toepassing heeft, of voor de lagere TRL-niveaus (technology readiness levels, nvdr). Daarvoor kijken we zeker ook naar financiering vanuit de bedrijfswereld, met leerstoelen bijvoorbeeld, maar tegelijk mag de overheid niet snoeien in het fundamenteel onderzoek, want dat is ook een van onze sterktes.”

U had het al even over artificiële intelligentie (AI). Is dat voor de universiteit dé grote uitdaging voor de toekomst?

VERMEIRE. “Het is voor deze beleidsgroep vooral een strategisch punt, waar we hard op inzetten. We zijn onmiddellijk begonnen met de voorbereiding van AI-bootcamps, om de AI-geletterdheid van onze werknemers in de brede zin te verbeteren. Die bootcamps starten in maart, en we knopen er ook een nulmeting aan vast. Bij de daaropvolgende bootcamps doen we een impactmeting, om te kijken hoe de medewerkers AI gebruiken in de dagelijkse werkprocessen. We hebben nu weinig zicht op de voorkennis van het personeel, en hoe en waar het wordt gebruikt.”

Dat zal wellicht verschillen van faculteit tot faculteit en van afdeling tot afdeling.

VERMEIRE. “Dat is inderdaad de vraag: waar zit al die kennis? Daarom vind ik dat onderzoek minstens even interessant. We zien dat het enorm leeft. We hebben opleidingen rond AI op verschillende faculteiten en er komen er nog bij. Bovendien zit ook al veel kennis bij onze studenten. We zien een hele verschuiving van hoe er geleerd wordt, hoe aan onderzoek wordt gedaan, en het is belangrijk dat in kaart te brengen.”

Gebruikt u zelf AI?

TERRYN. “Ik laat weleens een tekst of een e-mail controleren op taalfouten, of op een correcte vertaling. Voor zoiets is het handig. Maar als je het juridisch gaat gebruiken, zie je dat er toch fouten gemaakt worden – rechtstelsels die door elkaar worden gehaald en dat soort vergissingen. Juridisch is de kwaliteit van de analyse nog niet altijd betrouwbaar. En ik vind het een gevaar dat studenten bepaalde vaardigheden niet meer zelf in de vingers hebben. Daarover moeten we blijven waken. Het is cruciaal je hersenen te trainen om bijvoorbeeld de uitkomst van een AI-oplossing zelf goed te kunnen inschatten. Niet alleen het leren werken met AI, maar het leren interpreteren, redeneren en kritisch denken: die vaardigheden blijven essentieel.”

VERMEIRE. “Daar ben ik het helemaal mee eens. Zo gebruik ik het ook. Ik doe het hele denkproces nog altijd zelf. Aan het einde vraag ik AI weleens iets te verfijnen. Behoor ik nu bij de mensen die AI met de handrem op gebruiken? Ik weet het niet. Misschien komt de arts in mezelf dan naar boven, maar ik wil mijn hersenen actief blijven gebruiken. En ik wil mezelf kunnen herkennen in wat ik schrijf.”

TERRYN. “Een andere bezorgdheid is ook de duurzaamheid van AI. Als je ChatGPT gebruikt, denk je niet meteen aan alle energie die daarvoor nodig is. Wij willen dat studenten daar bewust mee omgaan. Door de manier waarop je een prompt schrijft, kun je vermijden dat je vijf vragen moet stellen. Dat soort vaardigheden kun je aanleren. Maar het verbruik van die datacenters is een reële bezorgdheid.”

VERMEIRE. “Zie jij daar al mogelijke oplossingen?”

TERRYN. “Er zijn manieren om energie van datacenters te recupereren, of regulering die hen bijvoorbeeld verplicht met hernieuwbare energie te werken. Maar dat zou zeker nog veel strenger kunnen. Nu komt de hernieuwbare energie nog elders vandaan. Je kunt iemand die een datacenter bouwt ook verplichten zelf te zorgen voor de hernieuwbare energie. Het frustrerende is dat je AI niet voor alles nodig hebt, maar dat je het soms al niet meer kunt uitschakelen, bijvoorbeeld als je een zoekopdracht ingeeft op Google. Je kunt wel met een andere zoekmachine werken, die niet automatisch AI gebruikt.”

Tijdens uw campagne legde u erg de nadruk op de vrijheid van onderzoek en de vrijheid van spreken. Staat die dan onder druk op de universiteit?

VERMEIRE. “Ik denk dat die druk vooral van buitenaf komt. Aan deze universiteit mogen mensen, binnen het ethisch kader waarin we werken, alle verschillende meningen verkondigen, mits er respect is voor elkaar. Maar vanuit de buitenwereld is er wel druk. Kijk naar wat in de Verenigde Staten gebeurt. Daarom houden we de vinger aan de pols. Dat was ook de teneur op de jongste vergadering met rectoren van Europese universiteiten van het LERU-netwerk, de koepel van onderzoeksuniversiteiten.”

Heeft het beleid van president Donald Trump tegenover de Amerikaanse universiteiten ook al gevolgen in Europa?

VERMEIRE. “Het is in de eerste plaats verontrustend wat in de Verenigde Staten gebeurt, waar onderzoeken naar duurzaamheid of gender wegvallen. Hier is de directe impact misschien minder, maar we moeten waakzaam blijven. Het is voldoende dat iemand ergens op een heel belangrijke stoel gaat zitten en met een pennentrek een aantal zaken schrapt. In de Verenigde Staten hadden ze drie jaar geleden ook niet gedacht dat dit mogelijk was.”

TERRYN. “Trumps beleid heeft toch ook impact op bepaalde Europese regelgeving, zeker als het over duurzaamheid gaat, zoals de Europese due-diligenceregulering, die grote bedrijven verplicht te onderzoeken of hun activiteiten geen milieuschade veroorzaken of gepaard gaan met schendingen van mensenrechten. Die is ernstig teruggeschroefd.”

Rector Vermeire, u pleit net voor wat minder regulering.

VERMEIRE. “Ik denk dat wij goed zijn in overal een extra sausje opgieten. Er zijn Europese regels, België doet er wat bij, Vlaanderen ook, de universiteit nog wat extra… Die slinger is wat doorgeslagen. Dat contrasteert met wat ik zag tijdens de economische missie in de Verenigde Staten. In Europa kijken we voordat we aan een onderzoek beginnen of er voldoende regels zijn, of de ethische en juridische aspecten goed geregeld zijn. In de Verenigde Staten gaan ze onmiddellijk van start, en bij eventuele vraagstukken zeggen ze: ‘I will deal with it when the problem presents itself.’”

“Ik zeg niet dat dat zoveel beter is, maar ze kunnen daardoor wel sneller starten. We moeten zoeken naar een gulden middenweg tussen het Amerikaanse en het Europese systeem.”

TERRYN. “Eerst iets proberen en dan kijken of er schade is veroorzaakt, blijft soms een gevaarlijke aanpak. Het helpt om sneller vooruit te gaan, maar je kunt je natuurlijk niet helemaal afzonderen van een ethisch of juridisch kader.”

VERMEIRE. “Ik bedoel vooral dat wij soms regels uitvaardigen voor de meest onwaarschijnlijke scenario’s, over iets dat eventueel misschien eens zou kunnen gebeuren. In de Verenigde Staten is de insteek anders. Waarom zouden we onze tijd steken in onwaarschijnlijke scenario’s, denken Amerikaanse onderzoekers. Niets is zonder risico. Het gaat erom welk risico je als maatschappij bereid bent te aanvaarden.”

In de aanloop naar de rectorverkiezingen vroegen studenten u in een podcast naar uw beeld van de ideale rector. Weet u nog wat u toen hebt geantwoord?

VERMEIRE. (lacht) “O jee, nu gaat het komen.”

Ik vond het een mooi en verrassend antwoord. U had het niet zozeer over inhoud, maar zei: iemand die herinnerd wordt zoals Willy Naessens, de ondernemer die door medewerkers en vrienden werd gezien als iemand die altijd ten dienste had gestaan van zijn mensen.

VERMEIRE. “Ja, en die vooral ook midden tussen zijn mensen stond. Dat vind ik ook erg belangrijk. Hij is nooit op een troon gaan zitten, maar heeft zijn hele leven voeling gehouden met de werkvloer, met iedereen. Dat is een belangrijk principe, dat ik van huis uit heb meegekregen en dat ik nog altijd belangrijk vind. Ik denk wij dat met het hele team doen.”

TERRYN. “Zeker, een luisterend oor bieden, openstaan voor de mensen en dan samen zoeken naar de beste oplossingen.”

En veel vertrouwen schenken aan de medewerkers, misschien een beetje meer zoals in de Verenigde Staten?

VERMEIRE. “’Bouwen op vertrouwen’ was de slogan van mijn campagne. Daar sta ik nog altijd duizend procent achter. Ik denk dat Willy Naessens dat ook had: vertrouwen in iedereen die voor hem en met hem werkte. Een entrepreneur die met beide voeten op de grond bleef. Ik denk dat ik in de podcast ook verwees naar een van mijn favoriete quotes: ‘Keep your eyes on the stars, but your feet on the ground.’ Durf te dromen, durf te ondernemen, wees ambitieus. Er kleeft tegenwoordig soms een negatieve connotatie aan, maar er is niets mis met ambitie. Maar blijf ook nuchter, en geef vertrouwen aan de mensen met wie je werkt.”