Françoise Chombar: ‘Europa is stilaan het laatste bastion van diversiteit en democratie’

Het staat iedereen vrij kritiek te geven op de Europese Unie, maar vergeet daarbij niet dat Europa uniek is. “Van overal ter wereld komen mensen hiernaartoe, omdat het hier goed is om te leven”, zegt Françoise Chombar. “Ik ben een Europeaan, maar ik ben ook kritisch voor Europa. De Europese Commissie luistert meer dan vroeger naar de kritiek en probeert er iets aan te doen.”

“Let’s move fast and mend things“. Zo vat de medeoprichter van Melexis in een slogan samen wat Europa te doen staat. Ze geeft een eigen twist aan het motto van Silicon Valley. Amerikaanse technologiebedrijven als Meta gebruiken “Let’s move fast and break things” weleens als excuus om geen rekening te moeten houden met de maatschappelijke gevolgen van hun innovaties. Op die attitude krijgen technologiebonzen als Mark Zuckerberg vandaag veel kritiek. Frauduleuze advertenties en fake news kunnen circuleren via sociale media door het gebrek aan verantwoordelijkheidszin van de mensen die aan de knoppen zitten.

Met sociale media of televisie houdt Chombar zich niet vaak bezig. Ze leest vooral veel boeken en magazines zoals The Economist, waar ze onlangs een Fins woord oppikte. “De Finnen noemen het sisu, een diepgewortelde veerkracht of een rustige, innerlijke kracht. Standvastig volhouden op lange termijn. Komt het door de harde en lange winters? Is het omdat grote buur Rusland aan de poort staat te kloppen? De Finnen waren in 2020 ook het beste voorbereid op de pandemie, met een benijdenswaardige voorraad mondmaskers en beschermende kledij. Ik vind meer sisu een goed concept voor heel Europa.”

Ze verwijst naar verschillende boeken, waaronder Peak Human van historicus Johan Norberg. “Hij beschrijft hoe in de loop van de geschiedenis samenlevingen keer op keer minder angstig en toleranter worden door in te zetten op technologische en wetenschappelijke vooruitgang. Ik pas die filosofie toe in mijn eigen leven. Als ik angstig ben, zoek ik informatie op en begin ik te lezen. Twijfel is goed, angst niet. Angst verlamt. Hoe meer je over iets te weten komt, hoe minder angst een rol speelt.”

Françoise Chombar maakt deel uit van het STEM Platform, een onafhankelijke adviesgroep van de Vlaamse regering om een beleid te ontwikkelen dat meer interesse in wetenschappen, wiskunde, techniek en technologie stimuleert. STEM staat voor science, technology, engineering & mathematics. Françoise Chombar ziet in meer STEM-geletterdheid het tegengif voor veel van de problemen in onze samenleving. “Je moet niet bang zijn van technologie. Door erover te leren kun je technologie beter begrijpen en misschien ook mee vormgeven. Het staat vast dat mensen die STEM-geletterd zijn, sterker in hun schoenen staan. Je kunt ze ook niet zo snel uit hun lood slaan met fake news.”

De Verenigde Staten moeten we dus zeker niet achternalopen. “We hoeven niks kapot te maken”, benadrukt Chombar nog eens om de tegenstelling met Zuckerberg & co te maken. “Ik ben een echte Europeaan, maar ik ben ook kritisch voor Europa. De Europese Commissie luistert meer dan vroeger naar de kritiek. Ik zeg dan ook: laat ons de Europese Unie niet weggooien, laat ons er iets beters van maken.”

Europa is voor allerlei zaken afhankelijk van de Verenigde Staten. Voor andere zaken rekenen we op China. Hoe kunnen we minder afhankelijk van anderen worden?

FRANÇOISE CHOMBAR. “Er is niets mis met afhankelijkheid, zolang die wederzijds is. Europa zit niet zomaar gekneld tussen twee grootmachten. Als je dat blijft herhalen, organiseer je je eigen irrelevantie. Europa heeft een unieke plaats in de wereld en moet die ook innemen. Anders zullen we een plaats toegewezen krijgen, die we misschien helemaal niet willen. Laatst liet de Amerikaanse president Donald Trump zich al zoiets ontvallen.

“We moeten niet naïef zijn: Europa kent veel zwakheden. Energie is hier drie of vier keer zo duur als elders in de wereld. We hebben een te rigide arbeidsmarkt. Bedrijven moeten langs instanties in 27 verschillende lidstaten passeren vooraleer ze iets op de markt kunnen brengen, terwijl ze in de Verenigde Staten veel sneller kunnen doorbreken. Maar laat ons zeker ook focussen op wat we wel hebben. Het is niet dat wij geen sterktes hebben en de anderen geen problemen.”

Wat zijn volgens u de sterktes van Europa?

CHOMBAR. “We hebben een grote, open consumentenmarkt. De grootste ter wereld. We zouden de handelsbarrières binnen Europa kunnen afbouwen. Volgens een studie van het Internationaal Monetair Fonds vertalen die kosten voor de handel tussen EU-lidstaten zich naar tarieven van 44 procent voor producten en 110 procent voor diensten. Europa is nog steeds geen een­gemaakte markt. En dan zeuren wij over de handelstarieven die de Verenigde Staten ons opleggen. Volgens het IMF kunnen we met een beperkt aantal hervormingen de economische groei een boost van minstens 7 procent geven.

“We hebben een hoog innovatievermogen en een democratische houding. Ook al zijn er issues op politiek vlak. De grondstroom in Europa is nog altijd zeer demo­cratisch. Hetzelfde geldt voor inclusieve waarden. Europa is stilaan een van de laatste bastions van diversiteit, gelijkheid en inclusie. Laten we vooral ook niet vergeten dat het gewoon leuk is om in Europa te wonen. Er komen van overal mensen hiernaartoe, omdat ze het hier goed vinden om te leven.

“Iedereen heeft het over de computerprocessors van Nvidia, die vooral bij TSMC worden geproduceerd. De fabrieken om die chips te maken, hebben we niet. Daar staat Europa niet sterk in, maar we zijn wel heel goed in mixed signal-chips bijvoorbeeld. Die zorgen voor de verbinding van analoge en digitale systemen en zijn cruciaal voor elektrificatie en robotisering. Die laatste zijn de specialiteit van Melexis. Het Leuvense onderzoekscentrum imec is dan weer een wereldspeler op het gebied van nano-elektronica.”

U bent het er niet mee eens dat Amerika innoveert, China kopieert en Europa reguleert?

CHOMBAR. “Ik heb in Europa al zoveel ondernemende mensen ontmoet, ingenieurs, wetenschappers, creatievelingen, maar ook leerkrachten die vooruit willen en van goede wil zijn. Als we al die breinen met elkaar in contact brengen, zou een ongelooflijke magie ontstaan. Europa is ook meer dan de Europese Unie alleen. Zwitserland staat al tientallen jaren consequent bovenaan in het klassement van de meest innovatieve landen. De Scandinavische landen staan bovenaan in de ranglijsten als het over gendergelijkheid gaat. Finland is voor het achtste jaar op rij uit­geroepen tot gelukkigste land ter wereld. Stel u voor wat er zou gebeuren als we dat kunnen uitbreiden naar de rest van Europa.

“Als je in een denkbeeldige put zit, moet je niet verder graven. Je moet eruit klimmen. De beste oplossingen ontstaan in moeilijke omstandigheden, door uitdagingen of frustraties waar mensen mee geconfronteerd worden. Als je oplossingen ziet, sta dan op en neem een voortrekkersrol op. De verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij individuen, maar ook bij de grote instituten, zoals onze universiteiten. Onderzoeks- en onderwijsinstellingen mogen geen ivoren torens zijn. Universiteiten van de vierde generatie kunnen de motor van innovatie en lokale ontwikkeling worden. In Eindhoven hebben we daar een heel goed voorbeeld van met Brainport en de Technische Universiteit van Eindhoven. Nog voorbeelden zijn de ecosystemen rond de Technical University in München en de ETH in Zürich.”

Hebben wij in België zulke ecosystemen? U noemde het onderzoekscentrum imec, waar academici en mensen uit de bedrijfswereld samenwerken.

CHOMBAR. “niversiteiten van de vierde generatie gaan nog een hele stap verder dan een samenwerking met de bedrijfswereld. Het verschil zit in de samenwerking tussen vier soorten partners: de onderwijs- en onderzoeksinstellingen, de overheid, de bedrijven én de burgers. Pas wanneer die vier samenkomen en samen iets creëren, zal innovatie sneller en duurzamer gevaloriseerd worden.

“Universiteiten van de vierde generatie gaan ook anders om met spin-offs. Ze tellen er meer dan de gemiddelde universiteit. Ze doen niet enkel hun best om spin-offs te stimuleren, maar ook om ze zo goed mogelijk in de markt te zetten. De universiteit van Gent heeft een Fast Lane ontwikkeld, een eenvoudig en transparant traject waar onderzoekers gebruik van kunnen maken als ze hun onderzoek willen vertalen naar een toepassing in de economie. Dat is goed, maar het kan en moet nog veel beter.”

Er zijn groepen in de samenleving die geen vertrouwen meer hebben in de wetenschap. Baart de kenniskloof u zorgen?

CHOMBAR. “Met generatieve kunstmatige intelligentie wordt informatie opzoeken steeds gemakkelijker. Je kunt teksten laten vertalen of samen­vatten. Je hoeft geen rapporten van 150 pagina’s meer te lezen. Technologie is fantastisch. Het vertrouwen in de wetenschap is nog altijd groot, maar het vertrouwen in wetenschappers is niet zo groot. Mensen denken dat wetenschap binair is: het is 0 of 1. Zo werkt wetenschap niet. Een hypothese is waar tot het tegendeel bewezen wordt. Je kunt als wetenschapper nooit zeggen: dit is de absolute waarheid en daar zal nooit meer iets aan veranderen. Door onderzoek komen nieuwe elementen naar boven, waar dan weer ander onderzoek op voort kan bouwen.

“Mijn stokpaardje – het is geen paardje meer – is STEMinisme. Dat is een combinatie van STEM en feminisme. STEM is meer dan een studierichting. Het is een strategische keuze voor de toekomst, een maatschappelijk project dat ons in staat stelt de toekomst te ontwerpen. Wie STEM als individu in de vingers heeft, zal altijd een toekomst hebben. Feminisme moet je begrijpen als veel meer dan aandacht voor de inclusie van vrouwen. Het gaat om de inclusie van diversiteit in de breedst mogelijke zin van het woord. Diversiteit op het gebied van gender, leeftijd, nationaliteit, afkomst, religie, neurodiversiteit, wat dan ook. Mensen die het altijd gemakkelijk hebben gehad, komen niet altijd met de creatiefste oplossingen. Mensen die uit moeilijke situaties komen, zijn vaak vindingrijker.

“Er is racisme, seksisme en leeftijdsdiscriminatie. Want ook ouderen worden snel in een hoek geduwd, alsof ze niet meer meetellen. Daar zit enorm veel potentieel. Ik ben nu 63 jaar en behoor stilaan tot de derde leeftijd. Wel, ik ben aan mijn derde carrière begonnen. We kunnen onszelf allemaal heruitvinden. We kunnen levenslang blijven leren en we doen dat voor onszelf, voor onze naasten en voor de samenleving in haar geheel. Europa heeft geen gebrek aan talent, maar wel aan daadkracht. Het gaat voor mij niet altijd snel genoeg, maar ik besef ook dat je sommige dingen tijd moet geven.”