Met de vierde generatie van de stichtende familie aan boord zet de Limburgse baksteenfabrikant Vandersanden rasse schreden in duurzaamheid en digitalisering. Een directie van externe kaderleden houdt zich ondertussen bezig met de kopzorgen van de dag: een nog altijd krimpende bouwsector en een precaire arbeidsmarkt.
De steenfabrikant Vandersanden, die net honderd jaar is geworden, heeft nog maar één reliek uit dat lange verleden op zijn centrale site staan: een schoorsteen van de oorspronkelijke steenbakkerij uit 1928, in het Limburgse dorp Kleine-Spouwen, waar de hoofdzetel nog altijd gevestigd is. Het is een stuk industrieel erfgoed, versierd met een kunstwerk op de schouwmond, een stalen constructie van een lokale kunstenaar, min of meer in de vorm van een vlam, die ’s avonds kan worden verlicht.
Zelfs in zijn tijd was de oude schoorsteen al een monument dat de snelle groei van de steenbakkerij markeerde. Nauwelijks drie jaar voor hij werd opgetrokken, bakte stamvader Jaak Vandersanden nog stenen met een veldoven. De snelle groei werd doorgezet in de jaren vijftig, toen zijn zoon Constant Vandersanden het familiebedrijf omvormde tot een grote industriële groep. Vandaag helpen diens kleinkinderen, sinds 2024 onder de leiding van de externe CEO Johan Deburchgrave, het grootste baksteenproducerende familiebedrijf in Europa te runnen. Vandersanden telt 850 medewerkers verspreid over België en alle buurlanden. Vanuit elf productievestigingen worden jaarlijks meer dan 500 miljoen stenen gefabriceerd.
“Onze grootvader Constant vertelde graag het verhaal over hoe de grote industriëlen van de Boomse steenfabrieken destijds op hem neerkeken”, zegt Maarten Wauters, de achterkleinzoon van de stichter en group manager Product Management & Technical Support bij het familiebedrijf. “Ze noemden hem een klein keuterboertje. Dat is een enorme trigger voor hem geweest. ‘Wacht maar’, dacht hij. Jaren later gingen die grote spelers over de kop, terwijl wij de grootste familiale steenfabrikant in Europa werden.”
‘De bouwwereld is erg log geweest in haar digitalisering. Het is moeilijk om nieuwe digitale projecten te trekken, omdat we maar één klein onderdeeltje van de hele keten zijn’
Mee aan de conferentietafel zitten specialist collectief welzijn Lore Wuytack en customer experience manager Thomas Rabijns. Net als Wauters behoren ze tot de 21 kleinkinderen van Constant Vandersanden. Vier van die nazaten uit de vierde generatie – met Lores broer Stijn erbij – werken in het bedrijf. Nu ze er zijn, delen ze de familiale fascinatie voor een product dat al meer dan vijfduizend jaar bestaat.
“Mensen die hier komen werken, zeggen initieel dat ze helemaal niets met bakstenen hebben. Het begint altijd gewoon als een baan”, zegt Maarten Wauters. “Maar op de een of andere manier raken ze er toch aan verknocht. Het product bestaat al heel lang, maar is zeker in het afgelopen decennium heel sterk geëvolueerd. De evolutie zit vooral in de manier waarop we het hebben geïndustrialiseerd. De productie van bakstenen moet je vandaag met een technologische bril – een digitale zelfs – bekijken. De esthetische eisen veranderen constant, en er is een toenemende vraag naar duurzaamheid. Tegelijkertijd moet het ook rendabel blijven. Dat zijn boeiende uitdagingen.”
Klimaatneutraal
Vandersanden greep zijn honderdjarige bestaan in de eerste plaats aan om zijn verduurzamingsproducten in de verf te zetten. Zoals Drainflow (waterpasserende straatbakstenen die regenwater rechtstreeks in de ondergrond laten sijpelen), Greenflow (doorgroeibare kleiklinkers) en Pirrouet. Volgens Vandersanden is dat de eerste CO2-negatieve gevelsteen, dankzij een proces dat carbonatatie heet. De steen wordt in een gecontroleerde kamer blootgesteld aan CO2, die zich chemisch bindt met het materiaal en het zo laat verharden, zonder dat er een energie-intensief bakproces aan te pas komt.
Die ingrepen zijn deels noodzakelijk. Onder de Europese Green Deal, de strategie van de Europese Unie om te groeien en klimaatneutraal te worden, moeten industriële bedrijven tegen 2030 hun koolstofuitstoot met 55 procent terugdringen ten opzichte van het niveau van 1990. Tegen 2050 moeten ze over de hele lijn klimaatneutraal produceren.
‘We geloven dat de Belgische bouwsector weer zal opleven. Met al onze investeringen en innovaties hebben we sterke troeven in handen’
Maar Vandersanden is daar al veel langer mee bezig, dankzij de voormalige CEO Jean-Pierre Wuytack, zegt diens dochter Lore Wuytack: “Mijn vader kreeg in 2011 al een wake-upcall van Herman Reynders, de toenmalige gouverneur van Limburg. Die nodigde de meest CO2-uitstotende tien bedrijven uit in zijn ambtwoning, waaronder Vandersanden. Dat heeft mijn vader toen al – voordat er sprake was van een verdrag van Parijs of een pad richting zero emissions in 2050 – ertoe aangezet samen met de andere bedrijven op zoek te gaan naar oplossingen.”
Jean-Pierre Wuytack nam in de vroege jaren negentig het roer van het Vandersanden-imperium over van zijn schoonvader Constant, en richtte zich tot zijn vertrek in 2021 meer en meer op innovatie. Een van zijn stokpaardjes was intrapreneurship. Binnen het bedrijf is er een team van ongeveer tien mensen dat constant nieuwe concepten bedenkt. “Niet alleen op het gebied van productontwikkeling, maar ook rond businessmodellen”, zegt Lore Wuytack.
Alle investeringen die Vandersanden vandaag doet, hebben een duurzaam karakter. Zoals een recente investering van 35 miljoen euro in de productiesite in Beek, waar het nieuwe droogstoomproces van de bakstenen wordt uitgevoerd met verzadigde stoom die gedeeltelijk uit restwarmte van de oven komt. Het proces wordt ook aangevuurd met elektrische warmtepompen in plaats van met aardgas. Dat verlaagt niet alleen de CO2-uitstoot van de fabriek met een kwart, maar maakt ook het drogingsproces 30 procent sneller.
Robotica
Gelijktijdig met die duurzaamheidsoplossingen sleutelt Vandersanden verder aan de digitalisering van zijn processen. Daar hebben ze niet de makkelijkste klanten voor. De bouwsector is notoir conservatief wanneer het om nieuwe technologie gaat. Toch kwam de Bilzense steenfabrikant drie jaar geleden met Robobrick op de proppen, een oplossing die geautomatiseerd steenstrips verlijmt op betonnen, houten en andere oppervlakken.
Het team van Maarten Wauters, in zijn vorige rol als manager onderzoek en ontwikkeling, bedacht daarvoor een industriële lijm en steenstrips, eigen 3D-tekensoftware die het gevelpatroon digitaal voorbereidt, waarna de robotarmen de instructies uitvoeren, en een digitaal borgingssysteem dat de kwaliteit van het industriële proces bewaakt.
Een ideaal systeem voor grootschalige woningbouw, zegt Thomas Rabijns. “Het is nog een beetje onontgonnen terrein, maar in de ruwbouw wordt al met robotica en digitale processen gewerkt. We hebben onze eigen processen klaargestoomd voor de toekomst en ons databeheer staat op punt. Maar we dringen de digitale oplossingen niet op aan onze klanten. We willen de digitale reis samen inzetten. Als zij daar nog niet voor openstaan, is dat oké voor ons. De bouwwereld is erg log geweest in haar digitalisering. Het is moeilijk om nieuwe digitale projecten te trekken, omdat we maar één klein onderdeeltje van de hele keten zijn. Maar onder impuls van medewerkers uit de millennialgeneratie is er wel wat aan het veranderen.”
Pieken en dalen
Die investeringen moeten zich nog goed en wel bewijzen in de cijfers van de groep. Vandersanden zag vorig jaar zijn omzet voor het tweede jaar op rij dalen, naar 237 miljoen euro. De nettowinst kwam op net geen half miljoen euro uit. De reden is niet ver te zoeken. De bouwsector krimpt al sinds 2022. Vorig jaar zette die daling door met 0,5 procent voor de Belgische bouwsector. Vooral nieuwbouw kreeg rake klappen, met een daling van zo’n 5,5 procent. “Maar de bouwsector is altijd al cyclisch geweest, met pieken en dalen”, zegt Maarten Wauters. “We geloven dat hij wel weer zal opleven. Met al onze investeringen en innovaties hebben we sterke troeven in handen.”
En dan zijn er de uitdagingen op de arbeidsmarkt. “Er zijn minder en minder handen op de werf”, geeft Thomas Rabijns aan. “We zullen dus nog meer industrieel moeten bouwen. In Nederland staan ze daar al een eind verder in. De cultuur is daar anders. Ze bouwen er in grote series, de woningen zijn kleiner.”
Ervaring elders
De vierde generatie bij Vandersanden kwam niet onmiddellijk aan boord van het familiebedrijf. Maarten Wauters zette zijn eerste stappen op de arbeidsmarkt als projectleider bij een aannemersbedrijf. Lore Wuytack werkte als klinisch psycholoog voordat het thuishonk riep. En Thomas Rabijns bekleedde twaalf jaar lang verscheidene functies bij de Amerikaanse elektrofabrikant Bose. “We hebben een familiecharter, dat voorschrijft dat het afhankelijk van de functie wenselijk is dat je eerst elders ervaring opdoet. Zo zie je hoe het er in andere bedrijven aan toegaat, en kun je het positieve meenemen en vermijden wat je liever niet herhaalt”, zegt Lore Wuytack.
“Het mocht geen makkelijke instap worden. Op een bepaald moment hebben we zelfs de vraag gesteld of we nog wel willen dat familieleden in het bedrijf komen werken”, vertelt ze. “We hebben daarover een debat gevoerd met beide generaties, en samen geconcludeerd dat we daarin een grote meerwaarde zien. Onze visie is dat familieleden tegen dezelfde voorwaarden tewerkgesteld worden als de andere werknemers, en niet de pet van aandeelhouder dragen.”
‘Op een bepaald moment hebben we zelfs de vraag gesteld of we nog wel willen dat familieleden in het bedrijf komen werken’
Wauters, Rabijns en Wuytack bekleden ook functies in de raad van bestuur en de familieraad, samen met andere familieleden uit de derde en de vierde generatie. Op kantoor hebben ze met Deburchgrave een leidinggevende die niét uit de familie komt. “Dat knettert niet”, zegt Maarten Wauters. “Natuurlijk gaan wij een beslissing van onze CEO niet overrulen, ook al stappen medewerkers met hun verzuchtingen sneller naar ons dan naar de directie. Maar ook daar kun je altijd gewoon binnenwandelen voor een gesprek. Zij kijken natuurlijk naar het bedrijf met een professionele bril. Omzet, rendement, groei, expansie – dat is hun focus. Wie bieden tegengewicht met onze bedrijfscultuur. Die beschermen is ontzettend belangrijk. Sinds onze internationale expansie is dat een uitdaging, maar dat ambassadeurschap is onze taak. De waarden van het bedrijf zijn gegroeid uit de dingen waarin we geloven als familie.”
