Nooit meer wachten
...

Nooit meer wachtenOp de luchthaven van Chicago regelt iemand de snelle doorstroming van reizigers langs de douane. Buiten regelt iemand de aanvoer van taxi's en het instappen van passagiers. In het hotel zorgt veel personeel in een strakke choreografie voor een vlotte doorstroming naar de kamers. Heel vaak : "How are you today, sir ?" maar geen tijd voor het antwoord. Tijd is geld in Amerika. De reiziger hoeft nooit te wachten. Op vrijdag 3 mei opent voorzitter Gary Becker de eerste bijeenkomst van de Society of Labor Economists (SOLE) in het Hyatt Regency Hotel van Chicago, Illinois. Becker kreeg de Nobelprijs Economie voor zijn studie van de economische waarde van tijd. De conferentie begint om 8 uur 's ochtends. De tijd wordt goed gebruikt in Amerika. BRON VAN ZORG.Op de Amerikaanse arbeidsmarkt kunnen de lonen alle kanten uit. Op de Europese arbeidsmarkt worden de lonen aan de onderkant begrensd door hoge minimumlonen en aan de bovenkant afgeknot door vakbonden en sociale normen. Externe schokken leiden in Amerika tot grotere loonverschillen, in Europa tot hoge en langdurige werkloosheid.Sinds het einde van de jaren zeventig brachten technologie en mondialisering zegeningen voor de bovenkant van Amerika. In Europa veroorzaakten dezelfde schokken massale werkloosheid voor de onderkant. Grotere loonverschillen zijn een bron van zorg voor Amerika ; dat was het onderwerp van veel lezingen op de eerste SOLE-conferentie. In Europa zou een soortgelijke conferentie vooral over werkloosheid gaan.Tijdens de conferentie werd onopvallend gezorgd voor een ononderbroken aanvoer van water voor de sprekers en koffie voor de toehoorders. Tijdens congresdiners en lunches verscheen het eten op tafel zodra de deelnemers neerzaten. Dat is gebruikelijk in Amerikaanse restaurants. De hongerige hoeft nooit te wachten.ONGELIJKHEID.In Amerika is in de jaren tachtig en negentig het verschil groter geworden tussen de lonen van de bovenste tien procent en de onderste tien procent. In deze periode komen gedetailleerde longitudinale gegevens beschikbaar. Dezelfde personen worden elk jaar opnieuw ondervraagd over hun ervaringen op en langs de arbeidsmarkt. Dit maakt het mogelijk de loonontwikkeling van eenzelfde groep personen in de tijd te volgen. Longitudinale bedrijfsenquêtes beschrijven de veranderingen in de loonstructuur en de werkgelegenheid binnen eenzelfde bedrijf over de jaren. Met deze nieuwe gegevens wordt de toegenomen ongelijkheid van alle kanten bekeken.Zo blijkt dat in de afgelopen periode de werkgelegenheid van beter gekwalificeerde werknemers fors gestegen is tegenover die van minder gekwalificeerde arbeidskrachten. Er zit steeds meer menselijk kapitaal in de bedrijven. De stijging vindt vooral plaats tijdens economische recessies. Vermoedelijk is de laagconjunctuur de ideale periode om het productieproces om te gooien : de kosten van productieverlies door de introductie van een nieuwe productiewijze zijn dan het laagst.MONDIALISERING.Is de sterke groei in de werkgelegenheid van de beter gekwalificeerde werknemers een gevolg van technologische vernieuwingen, dan verwachten we verschuivingen binnen de bedrijven. Wordt die groei veeleer veroorzaakt door veranderende internationale handelsstromen, dan zit er vooral beweging tussen bedrijven. Door de mondialisering zien bedrijven met veel laaggeschoold personeel een deel van hun productie en werkgelegenheid naar de lagelonenlanden gaan. Bedrijven met veel hooggeschoold personeel daarentegen kunnen internationaal beter concurreren en groeien.Uit onderzoek blijkt dat vooral binnen bedrijven veel verandert. De achteruitgang van de laaggeschoolde werknemer is veel meer het gevolg van de technologische revolutie dan van de mondialisering. Uit ander onderzoek blijkt dat ook de daling van de invloed van vakbonden in de loop van de tijd heeft bijgedragen tot grotere loonverschillen.Vierentwintig uur per dag kan de consument verse koffie en broodjes krijgen. In de "coffee corner" werken drie mensen. Eentje smeert dik roomkaas op het broodje, eentje bedient de espressomachine en eentje rekent ondertussen af. De dorstige hoeft nooit te wachten.BLANK EN ZWART.De grotere loonverschillen leiden ook tot meer inkomensongelijkheid tussen huishoudens, zo blijkt uit een andere lezing. In tweeverdienersgezinnen zitten meestal hooggekwalificeerde yuppen die allebei steeds meer verdienen. Ondertussen zakt de ongeschoolde kostwinner in het eenverdienersgezin steeds verder weg.Omdat zwarte werknemers vaak laaggeschoold zijn en blanken hooggeschoold, werd het loonverschil tussen blank en zwart vanaf het einde van de jaren zeventig weer groter nadat het jarenlang was gedaald.Een andere spreker toont aan dat onder de hoger opgeleiden vooral de afgestudeerden van topuniversiteiten zoals Harvard en Yale relatief nog meer zijn gaan verdienen. De topuniversiteiten pikken hier trouwens een graantje van mee : in de loop van de jaren tachtig hebben ze hun collegegelden fors verhoogd. ONGENADIGE LES.De conferentie in Chicago beschrijft in alle kleuren hoe fors het loonverschil tussen hoog- en laaggeschoolden is gegroeid. Het wordt de bezoeker duidelijk dat de Amerikaanse consument nooit hoeft te wachten. Natuurlijk is er een verband. Men kan ongenadig stellen dat de goed opgeleide blanke Amerikaan steeds meer geld verdient, waarmee hij steeds meer tijd kan kopen van de steeds minder verdienende ongeschoolde zwarte Amerikaan.Maar het is net zo goed een ongenadige les voor Europa, waar schande wordt gesproken van de grote loonverschillen in Amerika. Veel minder wordt gekeken naar de omvangrijke werkgelegenheid, de grotere productiviteit, de hogere koopkracht en het zuiniger omspringen met eenieders schaarse tijd. De bezoeker in Chicago realiseert zich algauw dat de kosten van de Europese verzorgingsstaat ook bestaan uit altijd en overal veel langer moeten wachten. JULES THEEUWESDr. Jules Theeuwes is hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Leiden.