Binnen de bedrijfsmuren
...

Binnen de bedrijfsmurenBlijkbaar stuurt het Nederlandse NRC Handelsblad voortreffelijke correspondenten uit naar het land van de Rijzende Zon. Eind jaren tachtig onderstreepte Karel G van Wolferen dat nog eens extra met zijn magistrale studie De onzichtbare drijfveren van een wereldmacht. Nu is er het beduidend minder ambitieus en al helemaal niet prestigieus, maar op zich wel bijzonder interessant boek Hoe Japan werkt van Elbrich Fennema, de huidige Japan-correspondente voor dezelfde krant. Vreemd genoeg schuilt het sprankelende en verrassend fascinerende van haar boek in een op het eerste gezicht weinig appetijtelijke invalshoek. Fennema vertrok voor haar verkenning van het Japanse bedrijfsleven vanuit de zakenroman. Dankzij haar gedegen kennis van de Japanse taal kreeg de Nederlandse toegang tot dat unieke fenomeen. De zakenroman heeft niets te maken met managementboeken of economische analyses. Hij beschrijft het leven van de sarariman (de typische Japanse werknemer) en de managers, het gekonkel achter de bedrijfseconomische coulissen incluis. Deze romans vinden een gretige afzet. De honderdduizenden sarariman verslinden ze. Het verschijnsel is des te merkwaardiger omdat de boeken zich uitdrukkelijk als roman en dus als verzonnen voordoen, maar vaak onverbloemd de realiteit etaleren. Zelfs de echte namen van bedrijven en niet zelden ook van betrokken werknemers en managers worden gebruikt. Doorgaans is de zakenroman zeker geen hagiografie of minzame kroniek. Wantoestanden, intriges en corruptie worden er even goed in blootgelegd. Om te doorgronden waarom deze boeken met een hoog werkelijkheidsgehalte zich expliciet als fictie aandienen, moet de buitenstaander iets meer van de Japanse cultuur weten. Voor Fennema vormt de zakenroman dus niet alleen een opwindend perspectief om ons een (toch ietwat te bescheiden) blik binnen de bedrijven te gunnen, maar ook om de mentaliteit op een concrete manier toe te lichten. Een land dat schandalen uitbrengt via romans en niet of alleszins veel minder vaak via de pers, doet voor ons meteen denken aan een stringente dictatuur. Fennema legt echter uit dat het Japanse leven nog altijd gedomineerd wordt door traditie, codes en afspraken. Met enige overdrijving zou je het amalgaam van zulke leefregels rituelen kunnen noemen. Eén van de sleutels ervan is nu net dat de Japanner zich houdt aan de conventie hoe de wereld er zou moeten uitzien. De meeste journalisten en kranten spelen dat spel mee. Daarom richt iedereen zich voor de minder fraaie werkelijkheid naar het domein van een fenomeen dat zichzelf als verzonnen voorstelt. Niet alleen de ondernemingen worden in de zakenroman getekend, ook het economische netwerk van het roemruchte Japanse ministerie van Handel Miti komt ter sprake. Zelfs thema's als inflatie en de werkgelegenheidsproblematiek worden erin uitgevlooid. Vele van deze romans zijn evenwel vluggertjes die gewoon de lange Japanse werkdag en het aansluitende barbezoek beschrijven. Voor sollicitanten fungeren de zakenromans zelfs als de beste informatiebron. LDD Elbrich Fennema, Hoe Japan werkt. Atlas, 192 blz., 740 fr.