Passagiers op de Luxemburgse luchthaven Findel hebben het bosje kranen op enkele honderden meters van de landingsbaan misschien al opgemerkt. Het gebouw dat wordt toegevoegd aan een van de drukste luchtvrachthubs in Europa ziet eruit als een doorsnee-opslagruimte. Maar ze zal niet om het even welke spullen bevatten. Binnenkort wordt ze gevuld met voor miljarden dollars aan kunstwerken en andere schatten, die uit de privéjets van de verzamelaars rechtstreeks langs een speciaal aangelegde weg van de startbaan naar het depot worden gebracht.
...

Passagiers op de Luxemburgse luchthaven Findel hebben het bosje kranen op enkele honderden meters van de landingsbaan misschien al opgemerkt. Het gebouw dat wordt toegevoegd aan een van de drukste luchtvrachthubs in Europa ziet eruit als een doorsnee-opslagruimte. Maar ze zal niet om het even welke spullen bevatten. Binnenkort wordt ze gevuld met voor miljarden dollars aan kunstwerken en andere schatten, die uit de privéjets van de verzamelaars rechtstreeks langs een speciaal aangelegde weg van de startbaan naar het depot worden gebracht. De rijken van deze wereld investeren almaar vaker in dure dingen en zogenoemde freeports, zoals die in Luxemburg, worden stilaan hun uitverkoren schatkamers. Hun aantrekkingskracht is vergelijkbaar met die van overzeese financiële centra: veiligheid en discretie, niet al te veel controle, de mogelijkheid voor de eigenaars om zich te verschuilen achter gevolmachtigden en een rist belastingvoordelen. Die speciale behandeling is mogelijk omdat goederen in vrijhavens technisch gezien in transit zijn, ook al worden ze almaar meer gebruikt als permanente bergplaatsen voor vergaarde rijkdom. Geschat wordt dat de waarde van de goederen die in vrijhavens opgeslagen liggen in de miljarden dollars loopt en constant toeneemt. Sinds niet-aangegeven geld door de campagnes tegen belastingontduiking in Europa en de Verenigde Staten wegvluchtte van offshorebankrekeningen, vormen de vrijhavens een van de nieuwe bestemmingen. Het concept is niet nieuw. Oorspronkelijk werden vrijhavens gebruikt om grondstoffen in doorvoer en later ook afgewerkte producten op te slaan. In de voorbije halve eeuw gingen ze steeds meer upmarket, een trend die onlangs versnelde toen de investeringen in kunst en andere voorwerpen van waarde omhoogschoten (zie grafiek 1). De goederen in freeports gaan van schilderijen, uitgelezen wijnen en edelmetalen tot wandtapijten en zelfs klassieke auto's. Klanten zijn onder meer musea, galeries en kunstinvesteringsfondsen, evenals privéverzamelaars. De opslagkosten variëren, maar doorgaans draaien ze rond 1000 dollar per jaar voor een middelgroot schilderij en 5000 tot 12.000 dollar om een kleine ruimte te vullen. Het waren de Zwitsers die met dergelijke reusachtige schatkisten pionierden. Zij baten nu een half dozijn freeports uit in onder meer Chiasso, Genève en Zürich. Luxemburg is niet de enige plek die dat succes wil nadoen. Een vrijhaven die op de Changi-luchthaven van Singapore werd geopend in 2010, is al zogoed als volzet. Ook Monaco heeft er een en de geplande 'vrijhaven van cultuur' in Peking kan de grootste kunstopslagplaats ter wereld worden. De vroegste vrijhavens waren kleurloze pakhuizen, maar toen de inhoud blitser werd, volgden ook de gebouwen. Stijl gaat er overigens gepaard met waterdichte veiligheid: camera's, biometrische controle, trillingsdetectie, enzovoort. In Singapore zijn sommige kluizen afgesloten met 7 ton zware deuren. De freeports bezorgen de verzekeraars hoofdpijn. In het hoofdgebouw in Genève bevindt zich misschien wel voor 100 miljard dollar aan kunst, meer dan de verzekeraars met genoegen bereid zijn te dekken, zegt Robert Read van kunstverzekeraar Hiscox. Dekking voor nieuwe voorwerpen is moeilijk te krijgen, tegen om het even welke prijs. Dat wekt de vrees dat de verzekeraars wel eens moeite kunnen hebben om schadevergoedingen te betalen, mocht zich een catastrofe voordoen. Freeports vormen een fiscaal niemandsland. Er heerst opschorting van douanerechten en taksen. Dat voordeel was oorspronkelijk als tijdelijk bedoeld, voor de periode dat de goederen in transit waren. Maar een groot deel van de opgeslagen bezittingen ligt er in feite permanent omdat er geen tijdslimiet is: een schilderij kan uit een ander land worden aangevlogen en zonder heffing tientallen jaren gestockeerd worden. Meer zelfs, op de verkoop van goederen in freeports rust doorgaans geen btw of vermogensaanwinstbelasting. Die moeten worden betaald in het land van bestemming nadat een voorwerp het parallelle fiscale universum verlaten heeft. Maar tegen dan kan het al verschillende keren van eigenaar veranderd zijn. Los van die legale belastingvoordelen gebruiken sommigen de fysieke opslag om illegaal belastingen te ontwijken op inkomsten uit het verleden. Nu de Zwitserse banken onder druk staan om belastingontduikers een halt toe te roepen, wordt gezegd dat sommige hun klanten aanraden geld van hun bankrekening te verschuiven naar kluizen, hetzij in de vorm van cash of van gekochte voorwerpen. Beide vormen vallen niet onder de overeenkomsten voor gegevensuitwisseling met andere landen. Een teken dat die praktijk uitbreiding neemt, is de overweldigend grote vraag naar briefjes van 1000 Zwitserse frank -- de hoogste coupure -- die op dit ogenblik 60 procent van de waarde vertegenwoordigen van het Zwitserse papiergeld in omloop. Volgens sommige berichten heerst daardoor bij bepaalde Zwitserse banken een tekort aan kluisjes. Sommige teleurgestelde klanten huren dan maar een safe in een hotel. Anderen begeven zich naar de freeports. Belastingontduikers zijn één zaak, misdadigers een andere. In veel opzichten is de kunstmarkt geknipt voor het witwassen van geld: ze is ongereglementeerd, ondoorzichtig en heel wat transacties gebeuren met cash of in natura. Het is "een van de laatste wildwestactiviteiten", zegt een verzekeraar. In een rapport uit 2010 klaagde de Financial Action Task Force, die wereldwijd de antiwitwasnormen opstelt, erover dat de vrijhandelszones (waarvan de free-ports een onderdeel zijn) een "unieke bedreiging vormen op het gebied van witwasserij en de financiering van het terrorisme" omdat het "zones zijn waar bepaalde administratieve en supervisieprocedures afgezwakt of afgeschaft worden". Heel wat onderzoeken naar verdachte schatten leiden naar free-ports. In de jaren negentig leidde een onderzoek naar honderden voorwerpen die geplunderd waren uit graven in Italië en elders naar het entrepot in Genève. In 2003 werd in Genève een bergplaats van gestolen Egyptische schatten, inclusief twee mummies, ontdekt. En in 2010 dook daar een Romeinse sarcofaag op die wellicht gepikt werd in Turkije. Omdat ze onder druk stonden om te reageren, hebben de Zwitsers hun antiwitwaswetten en regels voor de overdracht van cultuurgoederen verstrengd. Een wet van 2009 plaatste de freeports voor het eerst binnen het Zwitserse douanegebied. Ze moeten voortaan een register aanleggen van de afhandelaars en klanten die gebruikmaken van hun ruimte. De afhandelaars moeten een inventaris bijhouden die de douane kan opvragen. In de praktijk houdt de Zwitserse douane zich nog altijd meer bezig met drugs, wapens en explosieven dan met de herkomst van een schilderij van Pollock. Ze hoeft ook geen informatie te delen met buitenlandse autoriteiten. Die informatie heeft overigens vaak slechts een beperkte waarde omdat voorwerpen kunnen worden geregistreerd op de naam van om het even wie 'gerechtigd' is erover te beschikken en dat is niet noodzakelijk de echte eigenaar. Nog meer geheimhouding wordt geboden in Singapore. Goederen die in de freeport aankomen, moeten worden aangegeven bij de douane, maar er is geen verplichting de eigenaars, hun plaatsvervangers of de precieze waarde of aard van de goederen bekend te maken. 'Wijn' of 'antiek' volstaat als vermelding. Beweren dat Singapore en andere nieuwe sites in concurrentie staan met de meer gevestigde etablissementen is niet helemaal juist. In feite delen ze dezelfde hechte groep van meestal Zwitserse eigenaars, managers, adviseurs en onderaannemers. Yves Bouvier bijvoorbeeld, de grootste privéaandeelhouder van de freeport in Genève, is ook hoofdeigenaar en promotor van het Luxemburgse entrepot, een belangrijke aandeelhouder in Singapore en een consultant in Peking. De architecten en de ingenieurs in Singapore waren Zwitsers, evenals de veiligheidsadviseurs. Dat gegeven heeft geleid tot speculaties dat de Zwitsers bewust het concept van de freeport globaliseren, nu de campagne tegen niet-aangegeven geld in Zürich en Genève een deel ervan naar andere landen doet verdwijnen. Zonder dramatische regulerende ingrepen om de belastingvoordelen af te schaffen zijn de freeports waarschijnlijk voorbestemd om te groeien, vooral dankzij klanten uit de opkomende markten. In het huidige groeitempo steekt de collectieve rijkdom van de Aziatische rijken die van de Europeanen voorbij in 2017, schatten UBS en Wealth-X (zie grafiek 2). Naarmate die bevolkingsgroep toeneemt, kunnen ook de rijkentaksen in de regio stijgen. Nu zijn die nog erg laag of onbestaande. Dat zou nog meer Indiërs, Chinezen en Indonesiërs in de richting kunnen duwen van de discrete, belastingvrije entrepots die -- als ze er nog niet zijn -- wellicht spoedig naar een vliegveld in uw buurt komen. THE ECONOMISTFreeports vormen een fiscaal niemandsland. Er heerst opschorting van douanerechten en taksen. De freeports delen vaak dezelfde hechte groep van meestal Zwitserse eigenaars, managers, adviseurs en onderaannemers.