De niet-rationele mens. Daaraan heeft de Amerikaanse Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman zowat zijn hele academische carrière gewijd. In de economie werd er lang van uitgegaan dat de mens altijd en overal de perfecte afweging maakt tussen kosten, baten, objectieve risico's en tijdshorizon. In zijn schitterende boek Ons feilbare denken toont Kahneman haarscherp aan dat dat heel vaak niet het geval is. Misrekening, misleiding en mentale valkuilen zijn minstens even belangrijke drijfveren voor het menselijke gedrag als de koude ratio.
...

De niet-rationele mens. Daaraan heeft de Amerikaanse Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman zowat zijn hele academische carrière gewijd. In de economie werd er lang van uitgegaan dat de mens altijd en overal de perfecte afweging maakt tussen kosten, baten, objectieve risico's en tijdshorizon. In zijn schitterende boek Ons feilbare denken toont Kahneman haarscherp aan dat dat heel vaak niet het geval is. Misrekening, misleiding en mentale valkuilen zijn minstens even belangrijke drijfveren voor het menselijke gedrag als de koude ratio. Een van die valkuilen is de zogenoemde loss aversion, aversie van verlies. In de evolutie zijn het menselijke brein en de instincten geconditioneerd om in de eerste plaats voorrang te geven aan het detecteren van bedreigingen in plaats van aan het ingaan op opportuniteiten. Mensen die meer oog hadden voor een smakelijke tros bananen dan voor een aanstormende tijger zijn in de loop van de geschiedenis dan ook automatisch uit de genenpoel verdwenen. Daardoor is de mens in de praktijk meer geïnteresseerd in het vermijden van verlies dan in het behalen van winst. Los van tijgers en bananen zijn daar ook vandaag volop voorbeelden van te vinden. Mensen ontdekken sneller een boos gezicht in een massa blije gezichten, dan een blij gezicht in een massa boze gezichten. Mensen zullen harder vechten om een verlies te vermijden dan om een overwinning te behalen. Een verdediger van een territorium trekt vaker aan het langste eind dan de uitdager. Wie ooit al eens een spelletje Risk of Civilization heeft gespeeld, zal erover kunnen meespreken. Het kost veel meer moeite terrein te veroveren dan hetzelfde terrein te verdedigen. Op die manier wordt het status-quo nagenoeg automatisch de dominante strategie. Overwinningen worden hard bevochten. Zodra die behaald zijn, worden ze nog maar nauwelijks afgestaan. De theorie van de loss aversion verklaart ook perfect waarom structurele hervormingen in België of Europa vaak zo moeilijk van de grond komen. Structurele hervormingen zijn er in alle vormen en maten, en ze hebben allemaal één doel: het groeipotentieel in een land versterken. Het zijn de typische lijstjes met aanbevelingen die landen opgelepeld krijgen door internationale instellingen als het IMF of de OESO. Voor België gaat het dan bijvoorbeeld over de automatische loonindexering, de te vroege uitstap uit de arbeidsmarkt, de te lage participatie van sommige groepen op diezelfde arbeidsmarkt, te weinig concurrentie in de kleinhandel, enzovoort. In 2011 berekende de OESO hoe groot de collectieve welvaartswinst zou zijn indien de voorgestelde hervormingen effectief zouden worden uitgevoerd. In geen enkel ander land zouden die meer effect hebben dan in België. Voorwaar een rangschikking die België aanvoert! In een decennium zou de welvaart per inwoner in ons land met nagenoeg 20 (twintig!) procent kunnen stijgen als we de aanbevelingen van de OESO ter harte zouden nemen. En precies daar wringt het schoentje. Uit rationeel oogpunt valt het nauwelijks te begrijpen waarom we als maatschappij een dermate grote welvaartswinst laten liggen, maar vanuit de theorie van de verliesaversie is het perfect verklaarbaar. De waslijst aan aanbevelingen die de OESO elk jaar op het Belgisch bord stapelt, leest als een les in loss aversion. Eerst en vooral zullen de zogenoemde verworven rechten altijd hardnekkiger worden verdedigd dan ze ooit zullen worden aangevallen. Bovendien hebben de goed georganiseerde en geprivilegieerde enkelingen individueel veel meer te verliezen dan de gemiddelde burger zou kunnen winnen. Meer concreet: de gezamenlijke belastingbetalers zullen geen mars op Brussel organiseren omdat 1000 enkelingen op hun 52ste met brugpensioen mogen. De verdedigers van de verworven rechten zijn nu eenmaal beter georganiseerd dan de hele maatschappij, ze hebben individueel meer te verliezen dan elke individuele burger zou kunnen winnen en ze kunnen moeiteloos hun hakken in het zand zetten om hun bestaande privileges te verdedigen. Een écht rationele maatschappij zou een collectieve afweging maken tussen het behoud van heel veel kleine individuele voordelen enerzijds en de collectieve welvaartswinst anderzijds. Dat is in de praktijk dus niet het geval. Als we als maatschappij volkomen rationeel waren, dan waren we al lang het meest welvarende land ter wereld. PETER DE KEYZER De auteur is hoofdeconoom bij BNP Paribas Fortis.Als we als maatschappij volkomen rationeel waren, dan waren we al lang het meest welvarende land ter wereld.