Thomas Piketty, de econoom die beroemd geworden is met zijn essay Kapitaal in de 21ste eeuw, werkt aan een nieuw boek. "Maar het is nog te vroeg om erover te praten", verzucht hij. Hij heeft wat van zijn kostbare tijd uitgetrokken om te praten over een project dat hem na aan het hart ligt: de hervorming van de Europese Unie. Hij maakt deel uit van een groep intellectuelen, die in december een manifest uitvaardigde voor een democratischer Europa. De hervorming omvat een democratiseringsverdrag en een ontwerp voor een Europese begroting (zie kader Het manifest in een notendop).
...

Thomas Piketty, de econoom die beroemd geworden is met zijn essay Kapitaal in de 21ste eeuw, werkt aan een nieuw boek. "Maar het is nog te vroeg om erover te praten", verzucht hij. Hij heeft wat van zijn kostbare tijd uitgetrokken om te praten over een project dat hem na aan het hart ligt: de hervorming van de Europese Unie. Hij maakt deel uit van een groep intellectuelen, die in december een manifest uitvaardigde voor een democratischer Europa. De hervorming omvat een democratiseringsverdrag en een ontwerp voor een Europese begroting (zie kader Het manifest in een notendop)."Na het brexitreferendum en de verkiezing van anti-Europese regeringen in verschillende lidstaten kunnen we niet meer doorgaan op dezelfde weg", oordeelt Piketty. "We kunnen niet wachten tot nog meer landen vertrekken en de Europese Unie verder wordt afgebroken. We moeten de Unie fundamenteel veranderen. De theorie dat de Europese instellingen de problemen zullen oplossen en dat we alleen maar hoeven te wachten tot de kiezers en politieke leiders dat beseffen, is schadelijk en gevaarlijk."Waarom? THOMAS PIKETTY. "Ons continent zit in de tang. Enerzijds door politieke bewegingen die maar één programma hebben: de jacht op buitenlanders en vluchtelingen. En anderzijds door partijen die naar eigen zeggen voor Europa zijn, maar die blijven vasthouden aan de gedachte dat radicaal liberalisme en concurrentie tussen staten, bedrijven, regio's en personen volstaan als politiek project. Ze beseffen niet dat de mensen zich juist door dat gebrek aan sociale ambitie in de steek gelaten voelen. "Er zijn bewegingen die ijveren voor een politieke, sociale en ecologische hervorming van Europa, maar ze slagen er niet in een alternatief project te formuleren. Daarom hebben we met een groep juristen, economen, politieke leiders en Europese burgers met alle mogelijke achtergronden besloten naast een manifest, een ontwerpverdrag en een ontwerpbegroting ook concrete voorstellen op tafel te leggen. Met die voorstellen, waarvoor we al meer dan 100.000 handtekeningen verzameld hebben, kunnen landen die dat willen, een versterkte politieke en fiscale unie oprichten zonder de Europese Unie af te breken. De hoop is dat zo veel mogelijk landen zich daarna snel bij die harde kern aansluiten. De voorstellen zijn niet volmaakt, maar ze zijn er. Het staat iedereen vrij verbeteringen aan te brengen."Wat is het doel van dat ontwerpverdrag? PIKETTY. "We willen de burgers de middelen geven om de ongelijkheden te verminderen en in Europa een rechtvaardig sociaal, fiscaal en ecologisch beleid te voeren. Tot nu toe komt de Europese integratie vooral ten goede aan de machtigste en meest mobiele economische en financiële spelers: de grote multinationals, huishoudens met een hoog inkomen en een groot vermogen. "Daarom voorzien we in de oprichting van een Europese parlementaire kamer die bevoegd is om gemeenschappelijke belastingen in te voeren. Dat geeft de deelnemende landen de mogelijkheid de meest welvarende spelers eerlijk te belasten. Met de opbrengst kunnen ze een gemeenschappelijke begroting financieren en een Europees model creëren dat gebaseerd is op rechtvaardige, sociale en ecologische ontwikkeling. Nu is dat onmogelijk, want elk land heeft een vetorecht en dat verhindert de invoering van een gemeenschappelijk fiscaal beleid." Waarom baseert u die politieke vernieuwing op een parlementaire kamer en niet op een betere democratische vertegenwoordiging bij de Europese uitvoerende macht, de Europese Commissie? PIKETTY. "Om belastingen en begrotingen te kunnen aannemen met de nodige democratische legitimiteit, moet je een pluralistische parlementaire kamer hebben, waarin alle politieke standpunten van de deelnemende landen vertegenwoordigd zijn. Die kamer moet soeverein beslissingen kunnen nemen na openbare en transparante beraadslagingen. De Europese Commissie noch de Europese Raad noch de eurogroep voldoet aan die voorwaarden. "Het is belangrijk dat in die nieuwe Europese kamer nationale en Europese parlementsleden zitten. Door de eerstgenoemden een centrale plaats te geven, zullen de nationale parlementsverkiezingen de facto Europese verkiezingen worden. De nationale parlementsleden kunnen zich dan niet langer verschuilen achter 'Brussel'. Ze zullen hun kiezers moeten uitleggen welke projecten en begrotingen ze in de Europese parlementaire kamer willen verdedigen. Door de nationale en Europese parlementsleden te verenigen in één parlementaire kamer, creëer je een cultuur van gemeenschappelijk bestuur." De grootste uitdaging voor Europa is volgens u niet de organisatie van gigantische transfers tussen landen, maar de vermindering van de ongelijkheden binnen de landsgrenzen. PIKETTY. "Tegenwoordig loopt het hele Europese denken vast op dat waanbeeld van de 'transferunie'. Daarom stelt ons ontwerp dat het verschil tussen de inkomsten en de uitgaven van een deelnemend land niet groter mag zijn dan 0,1 procent van zijn bruto binnenlands product. "Maar feitelijk zijn de ongelijkheden binnen landen veel groter dan de ongelijkheden tussen de landen. Daarom stellen we voor de nadruk te leggen op de eerstgenoemde ongelijkheden, zodat alles niet langer op de verkeerde zaken vastloopt. In Griekenland zijn er rijke belastingplichtigen en in Duitsland arme. Daarom wil ons democratiseringsmanifest alle bevoorrechte belastingplichtigen in Europa laten bijdragen ten voordele van alle kansarme belastingplichtigen in Europa, ongeacht hun woonplaats."Waarom zijn gemeenschappelijke belastingen zo onontbeerlijk? PIKETTY. "Door de fiscale concurrentie tussen de Europese landen hebben we een constante daling gezien van vooral de belastingen voor de rijkste en meest mobiele belastingplichtigen, zoals grote bedrijven en belastingplichtigen met een hoog inkomen en een groot vermogen. De minder vermogende belastingplichtigen moesten meer betalen, in het bijzonder via de btw en andere indirecte heffingen, belastingen en inhoudingen op het loon. De enige manier om een einde te maken aan de fiscale concurrentie is een Europese kamer de mogelijkheid geven gemeenschappelijke belastingen in te voeren. "De helft van de nieuwe belastinginkomsten zou worden verdeeld over de lidstaten. Daarmee kunnen ze de belastingen voor de meest bescheiden inkomens verlagen volgens hun eigen prioriteiten. Het wordt tijd dat de midden- en de lagere klassen rechtstreeks profiteren van het Europese beleid. Als we daar niet voor zorgen, gaat het Europese project zijn ondergang tegemoet. "De Europese kamer zou er ook voor kunnen kiezen het totale bedrag op die manier te verdelen. Dat heeft niet onze voorkeur, want we vinden het belangrijk dat de nieuwe inkomsten ook gaan naar de financiering van gemeenschappelijke investeringen. Maar een dergelijke keuze zou al een aanzienlijke verbetering zijn. Via de Europese parlementaire kamer zou elke lidstaat een rechtvaardiger fiscaal beleid kunnen voeren." Zijn die gemeenschappelijke investeringen en die gemeenschappelijke Europese begroting onontbeerlijk om de toekomst van de EU te kunnen verzekeren? PIKETTY. "Europese lidstaten hebben nu eenmaal gemeenschappelijke publieke zaken, waarvan de voor- of nadelen de administratieve grenzen overschrijden. Het klimaat is daar een voorbeeld van. De bevolking voelt over de landsgrenzen heen de gevolgen van die zaken. Dat rechtvaardigt een gemeenschappelijk bestuur. De EU-landen kampen ook met gemeenschappelijke uitdagingen die ze niet louter nationaal kunnen aanpakken. Hoe kun je de ecologische transitie van de nationale economieën anders verwezenlijken dan met een gemeenschappelijk beleid? Hoe kun je in Europa de grote digitale bedrijven anders reguleren dan met een gecoördineerd beleid? Ons begrotingsontwerp focust daarom op de uitdagingen en de publieke zaken van Europa: kennis, milieu, opvang van migranten en fiscaliteit. "We willen zo een gemeenschappelijk Europees beleid creëren, zodat de Europese Unie zich kan voorbereiden op de toekomst. Een echt Europees model van duurzame en rechtvaardige ontwikkeling kan tegelijk helpen in de regulering van de globalisering." Hebt u de indruk dat de Europese Unie zonder die sociale vooruitgang uiteenvalt, of denkt u dat ze het ternauwernood zal redden? PIKETTY. "Na het referendum over de brexit en de verkiezing van anti-Europese regeringen in zo veel landen, moeten we ophouden met vuur te spelen. We moeten eindelijk een grondige hervorming van de Europese instellingen voorstellen voor de landen die dat willen. En als we die hervorming niet spontaan doorvoeren, moeten we vanaf nu nadenken over hoe we alles na de crisissen weer zullen opbouwen."