Als een ketting maar zo sterk is als de zwakste schakel, dan lijkt de wereldwijde productieketen op breken te staan. Door de blokkade van het Suezkanaal door het containerschip Ever Given slibde een levensader van het zeetransport tijdelijk dicht, terwijl het al zoeken was naar beschikbare zeecontainers. Een strenge winteruitbraak in Texas verstoorde in februari de productie van polymeren, een basisgrondstof voor veel sectoren. Een brand in een Japanse fabriek verscherpte de schaarste van halfgeleiders, nog zo'n cruciale component van de wereldeconomie. En de prijzen van verschillende grondstoffen, van staal tot hout, stegen de voorbije maanden verrassend snel (zie grafieken).
...

Als een ketting maar zo sterk is als de zwakste schakel, dan lijkt de wereldwijde productieketen op breken te staan. Door de blokkade van het Suezkanaal door het containerschip Ever Given slibde een levensader van het zeetransport tijdelijk dicht, terwijl het al zoeken was naar beschikbare zeecontainers. Een strenge winteruitbraak in Texas verstoorde in februari de productie van polymeren, een basisgrondstof voor veel sectoren. Een brand in een Japanse fabriek verscherpte de schaarste van halfgeleiders, nog zo'n cruciale component van de wereldeconomie. En de prijzen van verschillende grondstoffen, van staal tot hout, stegen de voorbije maanden verrassend snel (zie grafieken). Heel wat bedrijven hebben zich verkeken op de bijzonder vreemde conjunctuur van de jongste kwartalen. Eerst legde covid-19 de economie brutaal lam, maar vanaf de zomer van 2020 herstelde de wereldwijde conjunctuur onverwachts sterk. "De logistieke keten is volledig verstoord door een zweepslageffect dat niet nieuw is en volledig voorspelbaar was. Tijdens de financiële crisis hebben we precies hetzelfde meegemaakt, met dezelfde prijsstijgingen en schaarste van dezelfde grondstoffen en componenten. Het probleem is groot doordat de doorlooptijden met de Aziatische leveranciers lang zijn en de reactiesnelheid traag is. Het zal nog een tijdje duren voor dat zweepslageffect uitdooft", zegt Robert Boute, professor operationsmanagement aan de Vlerick Business School. Die tijdelijke stress op de aanvoerketens is onvoldoende om het economische herstel van de rails te duwen, maar het bezorgt veel bedrijfsleiders wel een hoop extra hoofdbrekens. "De normalisatie zal langer duren dan gedacht. Bij Picanol zijn we in de hoogste staat van paraatheid", zegt Luc Tack, de CEO van Picanol en Tessenderlo Group (zie kader 'Ik heb liever mijn geld in het magazijn dan op de bank'). Ook andere bedrijven moeten alle zeilen bijzetten om de stijging van de inputkosten en het risico op schaarste het hoofd te bieden (zie kader Hoe pakken deze bedrijven de prijsstijgingen aan?). Vooral het tekort aan halfgeleiders of chips baart zorgen, omdat dat lang kan aanslepen. Kleine afnemers kunnen de markt nog afschuimen naar duurdere leveranciers, maar grote kopers, zoals de autobouwers, moeten soms de band stilleggen. Machinebouwers en andere industriële spelers houden hun hart vast. "Het duurt twee jaar om nieuwe capaciteit te bouwen. Het risico op tekorten kan dus nog enkele kwartalen aanhouden", zegt Patrick Slaets, conjunctuuranalist bij Agoria, dat de belangen van de maakindustrie verdedigt. Een aantal sectoren trekt aan de alarmbel als reactie op de prijsstijgingen en de schaarste. "Er is grote ongerustheid bij onze bedrijven", zegt Fa Quix, directeur-generaal van Fedustria, de federatie van de textiel-, hout- en meubelindustrie. "Het probleem is dubbel. Onze bedrijven vrezen de volgende weken productieproblemen en ze worden geconfronteerd met stijgende grondstoffenprijzen. Soms worden aankoopcontracten geschonden. Bedrijven staan dan voor de keuze tussen meer betalen of niks krijgen." "Het grootste probleem is de volatiliteit van de grondstoffenprijzen", zegt Patrick Slaets. "Iedereen werd verrast, en niemand heeft zich ingedekt. De prijzen daalden tijdens de covid-19-crisis sterk, maar de mondiale conjunctuur hervatte krachtiger dan verwacht, waardoor de prijzen de voorbije maanden met 25 tot 30 procent zijn hersteld. Het ergste lijkt achter de rug. We moeten de kalmte bewaren en we mogen ook niet te veel klagen. De prijzen zijn gestegen omdat de conjunctuur opknapt. Dat maakt die prijsverhogingen beter verteerbaar." Klanten hogere prijzen in de maag splitsen is natuurlijk niet prettig. "Dat zijn heel onaangename discussies", zegt Fa Quix. "De uitkomst is afhankelijk van de marktmacht van het bedrijf en de slagkracht van de concurrentie. Maar als je wordt geconfronteerd met prijsstijgingen van 30 procent in enkele weken tijd, en als grondstoffen gemiddeld 30 procent van je totale kosten uitmaken, moet je iets doen." In vergelijking met de concurrentie uit de Verenigde Staten en Azië zitten de Europese bedrijven gekneld tussen hamer en aambeeld. De grondstoffenprijzen worden hoger gestuwd door de herneming van de vraag in de Verenigde Staten en Azië. Europese bedrijven kunnen die hogere kosten moeilijker doorrekenen omdat het herstel in Europa achterblijft en de afzetmarkten hier nog stagneren. "We worden in de tang genomen. Het is een perfecte storm", zegt Fa Quix. Op korte termijn kunnen bedrijven niet anders dan de zweepslag incasseren. Maar wat kunnen ze op lange termijn doen om het risico op foltering te verminderen? Een van de meest voor de hand liggende oplossingen is grotere voorraden aan te leggen. Dan ruilen bedrijven wat kostenefficiëntie in voor meer weerbaarheid. "Het just-in-timeprincipe wordt wat afgebouwd. Wie nu een risicoanalyse maakt, zal zijn aanbodketen verstevigen met buffers en voorraden. Dat is een heel slimme beslissing die veel bedrijven nu maken", zegt Patrick Slaets. De vraag is hoe sterk het geheugen van de bedrijven is. Robert Boute: "Bedrijven verhogen hun voorraden als de onzekerheid toeneemt. Bovendien zijn die voorraden dankzij de lage rente goedkoop te financieren. Maar let op: als de bedrijven beslissen hun voorraden op te bouwen, gaat er een nieuwe zweepslag door de hele aanvoerketting. Maar hoelang blijft dat duren? Straks bouwen de bedrijven hun voorraden mogelijk weer af." Robert Boute pleit daarom voor meer wendbaarheid en een kortere aanvoerketen om de risico's te verminderen: "Je kunt sneller inspelen op fluctuaties in de vraag als je kortere levertijden hebt. Dat betekent dat je leveranciers dichter bij huis zitten. In de fietsindustrie zijn bijvoorbeeld lokale producenten een alternatief voor de Aziatische spelers. We zijn door de lage lonen in Azië en de lage kosten voor zeetransport verblind geweest voor de risico's van een lange keten. De lagere kosten zie je in de resultatenrekeningen, maar de verkopen die je mist door voorraadproblemen niet. Lange ketens zijn goed tot het mis gaat. Bedrijven moeten zorgen voor alternatieven. Dat maakt de aanvoerketen nog complexer, maar wel resistenter voor tegenslagen." Bedrijven kunnen nog een stap verder zetten door de hele aanvoerketen te reorganiseren en de productie terug naar Europa te halen. "Dat is naïef", zegt Parag Khanna van het adviesbureau Futuremap in de Financial Times. "Achter een aanvoerketen zit een andere aanvoerketen. De stap maken van just in time naar just at home is moeilijker dan het lijkt." Het vaccin van BioNTech/Pfizer bijvoorbeeld bestaat uit 280 onderdelen, gemaakt op verschillende continenten. Die productie organiseer je niet in een handomdraai binnen de grenzen van de Europese Unie. Fa Quix: "Zullen de productieketens zich verleggen na covid-19? Dat is allemaal mooi in theorie, maar heel moeilijk in de praktijk. Het duurt jaren om hier weer capaciteit op te bouwen, en tegen dan kampt de textielsector mogelijk opnieuw met overcapaciteit. Dan wordt het moeilijk de fabrieken in Europa rendabel te laten draaien. Er waren duidelijke redenen om hier te vertrekken, maar die zijn er niet om terug te keren. Tegelijk zijn we in onze sectoren enorm afhankelijk van Azië. Europa is naïef geweest om zoveel productiecapaciteit te laten verhuizen. Denk eraan hoe moeilijk het was om zelfs de productie van mondmaskers hier op punt te krijgen. We moeten proberen een zo groot mogelijk deel van de waardeketen dicht bij Europa te houden." De grote reshoring is niet gebeurd na covid-19, zegt Robert Boute. "De bedrijven zullen hun productie niet massaal verleggen, maar je Toch is het te vroeg om een kruis te maken over de globalisering. Optimisten zeggen dat de productieketens en de wereldmarkten zo verbonden en flexibel zijn dat tegenslagen en veranderingen nog relatief vlot worden verteerd. De staaldraadproducent Bekaert bijvoorbeeld kon in de tweede helft van vorig jaar zijn wereldwijd vertakte productienetwerk in de strijd gooien om marktaandeel af te snoepen van de concurrentie, die als gevolg van covid-19 met productieproblemen kampte. "De mondiale aanvoerketens bleken het voorbije jaar opmerkelijk veerkrachtig", zei Ngozi Okonjo-Iweala, de directeur van de Wereldhandelsorganisatie. Tijdens de pandemie bleven de benzinestations en de winkelrekken gevuld en bleven de bestelbusjes rondrijden. "Sommigen zeggen dat we van een globalisering naar een slowbalisering gaan. Dat is niet het geval. Het is te vroeg om de dood van de wereldhandel aan te kondigen. We gaan wel naar een reorganisatie van de globalisering. Grote delen zijn nog niet geïntegreerd in de wereldeconomie. Afrika is amper goed voor 2 à 3 procent van de wereldhandel." Niettemin zal de recente stress in de wereldwijde mechaniek straks onvermijdelijk doorsijpelen in de winkelprijzen. Maar verwacht geen hyperinflatie. De inflatie kan later dit jaar 2 tot 3 procent aantikken in Europa, om daarna opnieuw af te koelen. Ook voor Jerome Powell, de voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, gaat het om tijdelijke prijsstijgingen. "De impact is niet groot en niet duurzaam", zei hij vorige maand aan het Amerikaanse Congres. Ook de Europese Centrale Bank is er nog gerust op. Maar mocht de inflatie toch een structureel karakter krijgen, dan moet het beleid mogelijk worden omgegooid. Dan wacht de wereldeconomie nog een paar pijnlijke monetaire zweepslagen.