Het is van 2007 geleden dat de Duitse ondernemers zich zo positief hebben uitgelaten over de economische toestand in de komende zes maanden. Als onze stroeve buurjongens zo optimistisch worden, moeten we dit wel serieus nemen. En dus liet ook de ondernemende Belg het historische dieptepunt in vertrouwen achter zich. De conjunctuurbarometer van de Nationale Bank kende de grootste stijging sinds mei vorig jaar.
...

Het is van 2007 geleden dat de Duitse ondernemers zich zo positief hebben uitgelaten over de economische toestand in de komende zes maanden. Als onze stroeve buurjongens zo optimistisch worden, moeten we dit wel serieus nemen. En dus liet ook de ondernemende Belg het historische dieptepunt in vertrouwen achter zich. De conjunctuurbarometer van de Nationale Bank kende de grootste stijging sinds mei vorig jaar. Ook aan de overkant van de plas groeit het vertrouwen weer. Eerder toonden ook de Amerikaanse president Barack Obama en de voorzitter van de Amerikaanse centrale bank (Fed) Ben Bernanke zich opgetogen over een aantal evoluties. Obama staat natuurlijk synoniem voor optimisme, maar het signaal van Bernanke dat volgens hem "de stabilisering van de economie een eerste stap richting herstel is", maakt indruk. Deze 'groene scheuten' van opnieuw opbloeiende economische activiteit hebben de voorbije weken voor een kentering van de geesten gezorgd. Daarbovenop zorgden data over bijvoorbeeld de Amerikaanse huizenmarkt, consumentenvertrouwen en voorraden ervoor dat beleggers soms euforisch reageerden. De vrije val van de economie lijkt immers gebroken, al is van een duurzaam herstel nog geen sprake. Het nieuwe bladgroen is daarvoor nog te broos en te kwetsbaar, en weinig economen geloven dat de scheuten een nieuwe lente aankondigen. "We moeten heel voorzichtig zijn. We zijn met een oefening in wishful thinking bezig. De bedrijven en de gezinnen zullen niet snel genezen van het trauma dat ze hebben opgelopen. Het herstel zal traag en moeizaam zijn", zegt Etienne De Callataÿ, hoofdeconoom van Bank Degroof. Zegt Peter Van den Houte, hoofdeconoom van ING België: "Het ergste is achter de rug, maar reken de volgende drie tot vier jaar niet op een krachtig herstel. Het parcours zal 'geaccidenteerd' zijn, waarbij periodes van herstel zullen afwisselen met nieuwe inzinkingen." Ook Patrick Vermeulen, hoofd aandelenresearch Europa bij JP Morgan, ziet nog geen fundamenteel herstel. "Ik geloof er niet in", zegt hij. "De herleving is gebaseerd op bedrijven die hun voorraden opnieuw aanvullen. Maar op de eindmarkten, bij de consument dus, blijft het huilen met de pet op. Het vertrouwen is zwaar beschadigd en er bestaat geen wondermedicijn om dat te genezen. Het herstel wordt een langzaam proces van jaren. De recessie is nog maar zes maanden bezig. Het is veel te vroeg voor een fundamenteel herstel. Het ongebreidelde optimisme van de voorbije weken is daarom overdreven." "En toch durf ik een sterke herleving na de zware inzinking niet uit te sluiten. De voorraden zijn zeer laag, en vooral de Angelsaksische economieën kunnen terugvallen op de nodige flexibiliteit om zich snel aan te passen", probeerde Peter Praet, directeur van de Nationale Bank, eind april de beleggers een hart onder de riem te steken op de happening van de Vlaamse Federatie van Beleggingsclubs (VFB). Maar schrik dus niet als het jonge groen straks weer kapot vriest. Een koude wind kan zowat uit elke hoek opsteken, want zowel de consument, de overheden, de bedrijven, en vooral de (centrale) banken hebben nog heel wat katten te geselen, ook al doen ze allemaal hun best om het kopje moedig in de wind te houden. Een overzicht beginnen we met het sterkste plantje dat door het sneeuwdek priemt: de opleving in China en andere groeilanden. Werken naarstig aan een herstel Wie kijkt naar redders van de economische crisis, kijkt naar China en andere groeilanden. De oosterse gigant heeft zelf af te rekenen met zware gevolgen van de economische crisis, maar dankzij overheidsinvesteringen en een forse stijging van de bankkredieten houdt de Chinese economie relatief goed stand. De bedoeling is om het land veel minder afhankelijk te maken van export en een volwaardige binnenlandse markt op te zetten. China investeert daarom veel in de uitbouw van zijn gezondheidszorg, waarvoor het bijna 95 miljard euro uittrekt. Voor het totale herstelplan heeft de Chinese overheid 460 miljard euro veil. "Ik heb een goed gevoel over de groeilanden als China", zegt Peter Praet. "Hun financieel systeem is veel minder geraakt dan het westerse, en ze beschikken over reserves die ze in de strijd durven te gooien. Mexico krijgt van het IMF een lening van 50 miljard dollar en Polen eentje van 20 miljard dollar, en dat zonder voorwaarden, precies omdat de fundamenten van de Mexicaanse en Poolse economie goed zijn." Kunnen ons in stagflatie storten Een fluks herstel in China impliceert nog geen vrolijke opleving in het westen. De Chinese economie is nog een maatje te klein om de VS, Europa en Japan op sleeptouw te nemen, al zou de situatie natuurlijk helemaal hopeloos worden als ook China & co de groeipijp aan Maarten geven. Aan het herstel in China zit echter een donker randje voor de westerse landen. Door de grondstoffenhonger van de groeilanden dreigen de prijzen van olie, koper of voeding opnieuw de pan uit te rijzen. Het betekent dat landen als België een cocktail te drinken krijgen van een zwak herstel en stijgende prijzen. "Het is geen basisscenario, maar stagflatie is een gevaar dat over enkele jaren op de loer ligt", waarschuwt Peter Praet.Wint opnieuw aan vertrouwen De forse daling van de grondstoffenprijzen en inflatie trakteerde de westerse consument vorig jaar nog op een flinke stijging van de koopkracht, maar na de escalatie van de financiële crisis ontbrak het hem aan moed om de centen te laten rollen. Maar ook hier schijnen de eerste zonnestralen. Vorige week veerde het Amerikaanse consumentenvertrouwen op van historische dieptepunten. Het belang daarvan kan niet worden overschat omdat het businessmodel van zowat de halve wereldeconomie gebouwd was op de spilzieke Amerikaanse consument. Ook in diverse Europese landen kwamen in maart de eerste positieve signalen van nieuwe hoop bij de consument. Dat is niks te vroeg, want het inklappen van de bestedingen heeft de wereldeconomie achtergelaten met een pak ongebruikte productiecapaciteit. Het verschil tussen het mogelijke bbp en het eigenlijke bbp loopt in de VS bijvoorbeeld op tot 8 procent en meer. Dat is een enorme deflatoire kracht, die zodra ze zich nestelt, de consument nog meer uit de winkels jaagt. Want waarom nu kopen als het morgen goedkoper kan? Blijft een bang beestje Reken echter niet op een sterk herstel van de consumptie. "Tijdens vorige recessies werd het consumentenvertrouwen niet al te zwaar aangetast. Deze keer hebben de daling van de huizenprijzen en de stijging van de werkloosheid dat vertrouwen wel onderuitgehaald", zegt Patrick Vermeulen. Vooral bij de Amerikaanse consument is de gedragswijziging brutaal. Jarenlang daalde de spaarquote van Joe Sixpack, tot die zelfs helemaal niet meer spaarde. Maar in enkele maanden tijd is de spaarquote gestegen naar 5 procent en economen houden de adem in wat er zou gebeuren als de Amerikanen snel 10 procent van hun inkomen opzij zouden zetten. "Dat zou alle overheidsinspanningen om de vraag op peil te houden tenietdoen", zegt Etienne De Callataÿ. "Fundamenteel herstel is maar mogelijk als de Amerikaanse gezinnen eerst voldoende hun overmatige schuldenlast hebben afgebouwd. Maar dat wordt een werk van jaren", zegt Patrick Vermeulen. Intussen blijft de consument heel gevoelig voor oplopende werkloosheidscijfers, ook in Europa. "Velen beseffen nog niet hoe erg de economie eraan toe is. Die bewustwording zal er komen naarmate de werkloosheid stijgt", zegt Etienne De Callataÿ. En bovendien zal het herstel op termijn niet sterk genoeg zijn om de werkloosheid in te dammen, zegt Peter Vanden Houte: "Dat zal wegen op het gemoed van de consument. Het herstel zal dus als het ware zwak blijven, omdat het zwak is."Hebben tonnen geld vrijgemaakt De overheden hebben zich in deze crisis vaak overtroffen. Prestigieuze en mondiale privébanken werden genationaliseerd, miljarden dollars en euro's werden vrijgemaakt om economische herstelplannen uit te werken. In diverse landen - zoals België - blijven de relanceplannen beperkt, maar toch zijn de overheidsinvesteringen psychologisch en financieel van cruciaal belang. De overheden willen een depressie vermijden door het geld uit te geven dat de consument opzijzet. Goedbedoelde maatregelen zoals de schrootpremie jagen de economie aan. "Maar", zegt Peter Vanden Houte, "zulke maatregelen zaaien ook de kiemen van een zwak herstel. De schrootpremie verschuift autoverkopen van de toekomst naar vandaag. Er wordt dus groei geleend van de toekomst. De motor wordt nu opgestart, maar de benzinetoevoer zal verminderen in de toekomst." Onzekerheid over de financiering Voor de relanceplannen hebben de overheden zich in diepe schulden gestoken. Cruciaal is niet alleen hoe de overheid dit geld besteedt, maar ook hoe zij de terugbetaling van deze overheidsschulden zal proberen te genereren. "De overheidstekorten lopen soms op tot 10 procent en meer, zoals bijvoorbeeld in de VS. Dat zal onvermijdelijk leiden tot besparingen en belastingverhogingen. Dat zal een zware rem op het herstel zetten op een moment dat het herstel aan kracht moet winnen", zegt Peter Vanden Houte. "In het Verenigd Koninkrijk verhoogt de regering de belasting op de hoogste inkomens. Dat zorgt voor bijkomende onzekerheid bij de consument. Waar valt straks de hakbijl? De consument zal mogelijk nog meer sparen", vreest Patrick Vermeulen.Herstructureren volop De bedrijven sturen gemengde signalen naar buiten bij de presentatie van hun kwartaalresultaten: negatieve en positieve verrassingen volgen elkaar dagelijks op. Toch wordt het eerste kwartaal van dit jaar eerder als een verloren kwartaal beschouwd en wordt reikhalzend uitgekeken naar de volgende periodes. Want de herstructureringsplannen werden massaal uit de kast gehaald en zouden in de volgende kwartalen hun effect niet mogen missen. Analisten zijn het er vrijwel over eens dat de meeste beursgenoteerde bedrijven (eindelijk) de koe bij de horens hebben gepakt, maar vrezen voor de weerbaarheid van niet-beursgenoteerde bedrijven. Zij zouden zonder de druk van aandeelhouders en analisten minder snel en minder hard hervormingen doorvoeren. De grootste hoop putten analisten uit de recente voorraadcijfers die erop wijzen dat bedrijven hun voorraden, al dan niet uit financiële noodzaak, hebben afgebouwd. "Sinds half september is de wereld zowat gestopt met draaien op industrieel vlak. Bedrijven wilden immers zo snel mogelijk hun voorraden afbouwen om geld vrij te maken en minder afhankelijk te worden van extern krediet. Die afbouw loopt op zijn einde en ligt aan de basis van de herstelsignalen", zegt Patrick Vermeulen. "De voorraadafbouw is ver gevorderd in de VS en Europa. De bestellingen zitten weer in de lift. Na de zomer kan de industriële productie in België herleven", zegt Peter Vanden Houte. Hoeveel overleven de crisis niet? Heel wat bedrijven teren nog op hun reserves om de verliezen op te vangen. De instorting van de bestellingen was, vooral in de industrie, echter zo groot dat heel wat bedrijven in sneltreinvaart in financiële problemen dreigen te komen. De overcapaciteit zet in veel sectoren druk op de prijzen en de marges. Een snelle herneming van de bedrijfsinvesteringen zit er daarom niet in. Eerst moet de consument het geld weer laten rollen, en moet het deflatiegevaar geweken zijn. Intussen gaat de aandacht in bedrijfskringen vooral naar het afbouwen van de schulden en het aanpassen van het businessmodel aan een trager groeiende economie en aan een consument die nog jaren op zijn centen zal letten. Ook de financiering van de bedrijfsactiviteit blijft moeilijk door de aanslepende bankencrisis.Prijzen niet meer in vrije val De bankiers veroorzaakten de crisis met het aanstoken van de Amerikaanse huizenmarkt en de daaropvolgende ineenstorting van de markt. De Amerikaanse huizenmarkt wordt dan ook met argusogen bekeken om de eerste tekenen van herstel te kunnen opmeten. Een kleine kentering lijkt ook daar waarneembaar. In de VS blijven de huizenprijzen wel dalen, maar de eerste tekenen van stabilisatie steken de kop op. In sommige regio's stijgt het aantal verkooptransacties ook weer, en daalt de voorraad onverkochte huizen. Daarnaast is het jaren geleden dat een huis voor Amerikanen zo betaalbaar was. Hoewel de indicatoren pril zijn en zeker nog niet tot algemene conclusies kunnen leiden, zijn de positieve berichten psychologisch van groot belang. Wanbetalingen blijven hoog De banken bloeden als een rund in hun hypothecaire kredieten zolang de huizenprijzen niet stabiliseren. Dat komt ook omdat Amerikaanse gezinnen enkel het huis zelf kunnen verliezen als ze hun hypotheek niet meer afbetalen. De rest van hun vermogen blijft wettelijk buiten schot. Dat maakt dat gezinnen er baat bij hebben hun lening niet meer af te lossen als de lening meer waard is dan het huis. Miljoenen gezinnen zitten al in die situatie en sturen de sleutels op naar de bank die met de verliezen achterblijft. Er wordt ook gevreesd voor een nieuwe golf van wanbetalingen op Amerikaanse hypotheken. In 2010 en 2011 moeten heel wat Amerikanen op een normale manier een resem hypotheken gaan aflossen, en dat kan een nieuwe betalingsschok uitlokken. De Amerikanen kijken dan ook uit naar het regeringsvoorstel dat negen miljoen huiseigenaren moet helpen om hun woning te behouden. De regering zou via financiële instrumenten banken ertoe aanzetten de rente van de hypotheken te verlagen of de looptijd ervan te verlengen zodat de maandelijkse lasten lager komen te liggen. Maken weer winst... of doen toch alsof Een duurzaam herstel is onmogelijk zolang de banksector in de touwen hangt en de kredietverlening aan bedrijven en gezinnen op een laag pitje staat, net zoals een lichaam niet kan functioneren als de bloedsomloop stilligt. Het in-klappen van de export en internationale handel is het beste voorbeeld van die wetmatigheid. "Omdat er door de financiële crisis een tekort was aan dollars en omdat het productieproces vaak een internationale ketting van verschillende bedrijven is geworden, raakte heel wat export en productie niet meer gefinancierd. De financiering van de export is een prioriteit van de G20, en als dat lukt is een snelle herleving van de handel mogelijk", zegt Peter Praet. En er zijn dus scheuten van hoop in de banksector. De autoriteiten hebben beloofd om geen systeembelangrijke bank nog over de kop te laten gaan, al hebben ze voor deze wijsheid bijzonder veel leergeld betaald door Lehman Brothers niet te redden. Verschillende banktoplui, zoals Pierre Mariani van Dexia, lieten de voorbije maanden positieve geluiden horen over het eerste kwartaal. De afgelopen weken verrasten enkele grote Amerikaanse banken met beter dan verwachte kwartaalcijfers, al zijn er ook nog altijd heel wat die de verliezen blijven opstapelen. Bovendien smukt een dikke laag make-up de betere resultaten op via soepelere boekhoudregels die een herwaardering van activa mogelijk maakten. Sceptici vinden dus dat verschillende banken hun resultaten te rooskleurig voorstellen en verwijzen naar de stresstesten die de 19 grootste banken in de VS moeten ondergaan om de gezondheid echt te kunnen meten. "In elk geval is relatieve rust in de banksector kunstmatig, want te danken aan de miljarden kapitaalsteun en waarborgen van de overheid", zegt Peter Praet. Daarnaast zetten ook de centrale banken alle zeilen bij om de crisis te bezweren. Vooral de Amerikaanse centrale bank aarzelt niet om vers geld te drukken in haar epische strijd tegen de deflatie en kredietcrisis. De Fed financiert naast de banken ook rechtstreeks een aantal grotere bedrijven. "De Fed is nu ook lender of first resort", zegt Johan Van Overtveldt, econoom en directeur van werkgeversorganisatie VKW. Dat dit beleid op termijn inflatie kan scheppen, zijn zorgen voor morgen. Een nieuwe Grote Depressie vermijden, daar komt het vandaag op aan. En wat inflatie zou straks geen kwaad kunnen om de schulden van bedrijven, gezinnen en overheden te verlichten. Hebben alle ellende nog niet gezien Het IMF zette vorige maand een serieuze domper op de opborrelende feestvreugde van goede kwartaalresultaten. De Europese banken bijvoorbeeld zouden nog 1000 miljard extra kapitaal moeten aantrekken om alle toekomstige verliezen op te vangen. Vooral de verliezen op bedrijfskredieten moeten nog op gang komen. In dat scenario moeten de banken een nieuw kapitaalinfuus aanleggen en lijkt elke vorm van herstel heel ver weg. Banken hebben daarom ook nog altijd de grootste moeite om elkaar te vertrouwen, wat verlammend werkt op de kredietmarkten. Het doembeeld van een bankencrisis en recessie die elkaar versterken is nog altijd niet afgewend. De officiële cijfers spreken een heuse kredietschaarste in België tegen, maar de kredietverlening vertraagt en verhalen uit de praktijk leren dat er desastreuze beslissingen worden genomen. Investeringen worden in het koelvak gestoken omdat de bankfinanciering niet in orde komt. En vele bedrijven worden bedreigd in hun dagelijkse bestaan omdat kredietlijnen niet worden vernieuwd. Veerden op De beurzen kenden de voorbije weken een krachtig herstel. Sinds midden maart klommen de meeste in-dexen 20 tot 25 procent in één maand tijd. Ook de financiële aandelen genoten van de heropleving, terwijl er toch nog heel wat slecht nieuws in de pijplijn zit. Een typisch staaltje van het wisselvallige beurssentiment, of zijn de beleggers rationeel in hun emotionaliteit? Patrick Vermeulen legt uit: "De beurzen trekken zich op aan het expansieve monetaire beleid. De centrale bankiers willen tegen elke prijs de economie draaiende houden. De vrees voor deflatie en depressie ebt weg op de beurzen. Het faillissementsrisico gaat eruit, en dat deed de beurzen de voorbije weken opleven. De markten houden nu steeds meer rekening met een risico op inflatie. Dat maakt een gigantisch verschil voor aandelen. Deflatie is dodelijk voor aandelen, maar bij inflatie bieden aandelen een betere bescherming dan obligaties", zegt Patrick Vermeulen. Blijven hoogst onvoorspelbaar De beurzen leven van dag tot dag en wachten elk moment gespannen bedrijfsresultaten of macro-economische gegevens af. Forse winsten die in het begin van de dag werden geboekt, kunnen in een uur wegvloeien indien de beursanalisten een cijfer niet naar behoren vinden. Het wijst erop dat het herstel zeker nog niet structureel is en niet door iedereen even serieus wordt genomen. "En het is niet omdat het soms beter gaat op de beurs, dat het beter gaat met de economie als geheel", zegt Etienne De Callataÿ. (T) Door An Goovaerts en Daan Killemaes/illustratie: Ward Zwart