Theorie, retoriek en mythe
...

Theorie, retoriek en mytheIn de eerste ronde van de Russische presidentsverkiezingen haalde Michaël Gorbatsjov welgeteld 0,56 % van de stemmen. In de jaren tachtig werd de gewezen partijsecretaris door velen beschouwd als het prototype van de moderne leider : een man met visie en charisma, een figuur die vooral in tijden van grote verandering spontaan naar voren komt. Is het Russische volk dan zo dom of kortzichtig, dat het een dergelijk leiderschapstalent niet meer herkent ? Of heeft het geen behoefte meer aan verandering ? Of zijn er nog veel betere leiders opgestaan ? Of is er misschien iets mis met onze beschrijving van leiderschap ? Leiderschap behoort tot de retoriek van het management ; het zou mooi zijn als het echt bestond. Maar, zoals Warren Bennis ooit opmerkte, leiderschap is zoiets als de Verschrikkelijke Sneeuwman : velen hebben zijn voetsporen menen te zien, maar nog niemand heeft het "ding" zelf echt ontmoet. Geen enkele theorie over leiderschap lijkt wetenschappelijk stand te houden. De retoriek en de mythe worden met veel ijver herhaald, terwijl de inhoud van het begrip een vraagteken blijft. PRESTATIES.Bestaan er dan geen echte leiders ? Natuurlijk wel. We moeten echter beseffen dat leiderschap voornamelijk een attributie is, een eigenschap die we toeschrijven nadat we prestaties hebben gezien. Alexander de Grote werd een groot leider omdat hij vele militaire overwinningen behaalde, en waarschijnlijk niet omgekeerd : hij behaalde die overwinningen niet omdat hij een groot leider was. Daarvoor is leiderschap veel te wispelturig. Nu eens lukt het, dan weer niet. Geen zieliger schouwspel dan wat Margaret Thatcher nu te zien geeft : dat heeft niets te maken met leiderschap, maar alles met haar zeer kortzichtig en egocentrisch persoontje. Diezelfde stugge, pragmatische en onbuigzame persoonlijkheid dwong in de jaren tachtig wel groot respect af bij de meeste waarnemers van het politieke gebeuren. Was zij een leider ? Ja, omdat ze gevolgd werd. Voor het overige was er, behalve een merkwaardige vorm van koppige vastberadenheid, niet veel groots te merken. Toch was dat genoeg om als een staatsvrouw bestempeld te worden. Leiders zijn leiders omdat ze gevolgd worden, niet omdat ze over grootse eigenschappen beschikken. Soms is dat natuurlijk wél het geval, maar soms ook helemaal niet en iedereen kent voorbeelden van de beide gevallen.RESULTATEN.Wie wordt dan meestal "leider" genoemd ? Op deze vraag kan de wetenschappelijke analyse wel enig licht laten schijnen. Als sterkste leiders beschouwt men degenen die ondanks tegenslagen en tegenkantingen toch doorzetten en uiteindelijk succes boeken. Caesar en Gandhi, de Gaulle en Churchill zijn blijkbaar grote leiders geweest, omdat ze succes hebben gehad. Mochten de Engelsen de Slag om Engeland verloren hebben, dan zou men zich Churchill waarschijnlijk vooral herinneren voor zijn ongezonde rookgewoonte, zijn onbetamelijk drinkgedrag en zijn grofheid tegenover vrouwen. Op diverse momenten werden Bernard Tapie, Robert Maxwell en Carlo de Benedetti gehuldigd als absolute "captains of industry" maar nu we hun resultaten wat beter kennen, lijken ze wel ordinaire misdadigers. Voor de praktijk betekent dit voornamelijk dat een leider uiteindelijk één absolute prioriteit heeft : resultaten behalen. Lukt dat niet (meer), dan is het sprookje uit. Vraag het maar aan briljante voetbaltrainers die met een lamlendige ploeg toch nog middelmatige resultaten scoren en aan de deur worden gezet, terwijl de spelers met een rotkarakter in de ploeg blijven. In de sport, met zijn ondubbelzinnige resultaten, vallen de leiderschapsmaskers af.AMBITIE.En dan blijft nog de speurtocht naar de persoonlijkheidseigenschappen van de betere leider. Gedurende twintig jaar volgde John Kotter enkele tientallen MBA's van Harvard. Tijdens hun studies, en ook in de jaren daarna, werden door middel van interviews en vragenlijsten zowat alle denkbare persoonlijkheidsgegevens verzameld. Wie schopte het binnen deze elite het verst ? Niet de slimsten, zo bleek (er was zelfs een licht negatief verband : men kan blijkbaar ook wat té slim te zijn) ; niet de zonen en dochters van de hoogste sociale klassen ; wel degenen met een verblindende ambitie. Wie in 1974 als student bereid was om "over lijken te gaan", bleek in 1994 het meest succesvol te zijn. Laten we dus maar wat voorzichtig zijn met de verheerlijking van leiderschap.ONBEKENDEN.Uiteraard zijn er velen die knappe resultaten behalen meestal door hard te werken, teams te vormen, hun gezond verstand te gebruiken. Dat zijn de echte leiders : veelal zeer bescheiden mensen die alleen maar hun best doen. Over hen schrijven universiteitsprofessoren geen boeken of casestudy's ; dat doen ze liever over Lee Iacocca, Bill Gates of Jan Timmer. Zichtbaarheid is in veel domeinen een gevaarlijk criterium. Onze visie op leiderschap is al te sterk beïnvloed door een paar zeer zichtbare en spectaculaire voorbeelden. Intussen zijn de "onbekenden" waarschijnlijk wel de échte leiders. Zij koppelen inzicht aan doorzettingsvermogen ; zij leggen geen ronkende verklaringen af over "ethisch ondernemen", maar vragen zich 's avonds wel af of ze een medewerker niet onrechtvaardig hebben behandeld.Natuurlijk zijn onder de grote namen ook wel zeer correcte echte leiders te vinden : het tegendeel zou pas verrassend zijn. In het rijtje van de grote namen vinden we echter naar onze smaak toch iets te veel bullebakken en egotrippers om nog minder fraaie omschrijvingen voorzichtigheidshalve maar niet te gebruiken.VRAAG.Iedereen weet dat een leider een dienende rol te vervullen heeft. Een Brits journalist stelde ooit de vraag hoe dat kan, als die leider bijvoorbeeld beschikt over een aparte lift en/of toilet om niet in contact te moeten komen met het gewone volk.Dat heb ik mij zelf ook al dikwijls afgevraagd. Maar dat zal wel komen doordat ik een wereldvreemde universiteitsprofessor ben die de echte wereld niet kent. Alleen heb ik in mijn "ivoren toren" nog geen aparte lift en toilet. Daar moet dringend verandering in komen al was het maar om mij beter te kunnen inleven in de leefwereld van de échte leiders.MARC BUELENS Prof. dr. Marc Buelens is hoofddocent aan de Universiteit Gent en partner van de Vlerick School voor Management.