De baseline van België, 'Eendracht maakt macht', klinkt almaar ongeloofwaardiger. Dexia kapseist? België loodst het schip naar de eigen veilige haven. KBC maakt water? België pompt er extra kapitaal in. Is ons spaargeld nog veilig? Ja, toch tot de eerste 100.000 euro, dankzij de handtekening van Yves Leterme & co. De Gemeentelijk Holding failliet? België veegt de scherven wel op. Arco gaat in vereffening? België schrijft vlug een waarborg uit voor de coöperatieve aandeelhouders.
...

De baseline van België, 'Eendracht maakt macht', klinkt almaar ongeloofwaardiger. Dexia kapseist? België loodst het schip naar de eigen veilige haven. KBC maakt water? België pompt er extra kapitaal in. Is ons spaargeld nog veilig? Ja, toch tot de eerste 100.000 euro, dankzij de handtekening van Yves Leterme & co. De Gemeentelijk Holding failliet? België veegt de scherven wel op. Arco gaat in vereffening? België schrijft vlug een waarborg uit voor de coöperatieve aandeelhouders. Maar België gaat onder die lasten steeds krommer lopen. De federale overheid heeft ruim 130 miljard euro aan waarborgen toegekend, waarvan 100 miljard euro aan de banken (zie tabel Verzekeringskantoor België & Zonen). Vooral de waarborgen op de restbank van Dexia bezorgt politiek België slapeloze nachten. De onderhandelingen met Frankrijk over een herverdeling of een verlaging van die waarborgen zijn voor de belastingbetaler daarom nog belangrijker dat de begrotingsgesprekken. Samen met de 10 miljard euro waarborgen die de Vlaamse overheid in uw naam getekend heeft, staat u als belastingbetaler gemiddeld voor 12.500 euro borg. En dan tellen we de depositogarantie op de 300 miljard euro spaarproducten en de 100 miljard Tak21-verzekeringen niet mee (zie kaderstuk Arco-waarborg komt van de begroting). Voor een economie met een bbp van 375 miljard euro worden dat grote lasten om dragen, zeker met de nog altijd hoge overheidsschuld van 360 miljard euro en de grote overheidstekorten. Ook het gebrek aan een geloofwaardig plan en een regering om de overheidsfinanciën te saneren, voedt het wantrouwen. Maar de Belgische overheid kan niet borg staan voor zichzelf. België kan alles wat fout loopt in dit koninkrijk niet meer bedekken met de mantel van de collectiviteit. Die strategie heeft lang gewerkt, maar is tegen haar grenzen gebotst. De stijgende rentevoeten op Belgisch overheidspapier tonen aan dat de handtekening van Vadertje Staat snel aan geloofwaardigheid verliest. En dan trekt België zich niet uit het moeras, maar duwt het er zichzelf nog dieper in. Een vicieuze cirkel is bezig de Belgische kredietwaardigheid nog meer te vermalen. Professor financiële economie Koen Schoors (Universiteit Gent) legt die gevaarlijke dynamiek uit: "De problemen bij de banken jagen de rente omhoog. Maar daardoor stijgen de financieringskosten voor KBC en de restbank van Dexia, wat aan hun marges vreet. En aan Belgische kant is de enige grote aandeelhouder met geld de overheid (federaal en gewest). Dus die moeten op een bepaald moment ofwel herkapitaliseren ofwel de zaak laten kapseizen, maar dan worden de garanties uitgewonnen. In beide gevallen stijgt de verplichting van de overheid. En dus stijgt de rente nog meer. En dus stijgt de rente die de Dexia-restbank moet betalen. Enzovoort." Met elk basispunt dat de rente stijgt, neemt dus de kans toe dat de waarborgen moeten worden uitgewonnen en dus diep in het vlees van de schatkist snijden. In 2010 brachten de waarborgregelingen de overheid 1 miljard euro op (inclusief de bijdrages voor de depositogarantieregeling). Dat inspireerde premier Yves Leterme tot de uitspraak dat België geld verdient aan de crisis. "Ik noem dat centen oprapen vlak voor een pletwals", zegt Itinera-hoofdeconoom Ivan van de Cloot. "De overheid kan op elk moment platgewalst worden. Die premies zijn trouwens niet marktconform. De bankrisico's die de overheid nam, zijn op de gewone verzekeringsmarkt onbetaalbaar." Economen hekelen ook de aanpak van de overheid om de geïnde premies meteen door te storten naar de begroting. "De overheid handelt als een brandverzekeraar die de premies opstrijkt, maar geen fonds aanlegt voor het 1 op de 10.000 huizen dat afbrandt", zegt Ivan Van de Cloot. De premies opsparen is een betere strategie, zegt ook Koen Schoors."Dan zouden we tenminste niet de illusie scheppen dat dit een goede zaak is voor de begroting. We moeten ook voorzichtiger omspringen met het toekennen van waarborgen. De betaalde premies zijn nu onvoldoende hoog om toekomstige verplichtingen na te komen." De eerste lijken zijn intussen uit de kast gevallen: de waarborgen op kredieten verleend aan de Gemeentelijke Holding en op het spaargeld van de Arco-coöperanten worden uitgewonnen. Kostprijs voor de belastingbetaler: tot 1,75 miljard euro. "Als die garanties straks in toenemende mate moeten worden aangesproken, dan leidt dat tot hogere schuld en hogere belastingen", zegt Koen Schoors. Een overzicht van wat u boven het hoofd hangt. Gewaarborgd bedrag: ongeveer 100 miljard euro Ontvangen premies in 2010: ongeveer 750 miljoen euro Risico op uitwinning: groot Sinds de banksector in 2008 getroffen werd door een zware financiële crisis, hebben de Belgische overheden maatregelen genomen om de financiële stabiliteit te herstellen. De meest in het oog springende steunmaatregelen waren de kapitaalinjecties van de federale overheid in 2008 in Fortis, Dexia, Ethias en Royal Park Investments (in totaal 11,5 miljard euro) en leningen aan Fortis Holding, KBC en Royal Park Investments (8,5 miljard euro). De Vlaamse overheid investeerde in het kapitaal van Dexia (500 miljoen) en Ethias (500 miljoen) en schreef voor 3,5 miljard euro 'eeuwigdurende' leningen aan KBC uit. Maar de federale overheid kende bij de redding van Fortis en Dexia ook belangrijke garanties voor interbancaire kredieten toe. Tevens werd het plafond van de staatswaarborg op bankdeposito's opgetrokken en uitgebreid naar tak21-verzekeringen en coöperatief spaargeld. Anno 2011 zijn nog steeds overheidsengagementen van kracht, maar door de uitdijende schuldencrisis in Europa en de val van Dexia is het nu al zeker dat bepaalde waarborgen uitgewonnen worden. We zetten ze op een rijtje. De zwaarste waarborgen hebben betrekking op Dexia. In 2008 kon een kapitaalinjectie van de Belgische, Franse en Luxemburgse overheden de Frans-Belgische bankgroep nog redden. Maar opdat Dexia zich op de markt zou kunnen (her)financieren, moesten die landen ook een waarborg toekennen op de leningen die Dexia afsloot op de interbankenmarkt. Eind 2008 stelde België zich voor 90 miljard euro garant. In die 'oude' waarborgregeling is de blootstelling van de Belgische overheid intussen teruggelopen tot 23,7 miljard euro. Het gaat om kredieten die Dexia voor 30 juni 2010 afsloot en die kunnen lopen tot eind oktober 2014. Na de ontmanteling van de Dexia-groep en de nationalisering van Dexia Bank België werd een 'nieuwe' waarborgregeling uitgedokterd, ook nu weer in een verhouding 60,5 procent België, 36,5 procent Frankrijk en 3 procent Luxemburg. Dat zou betekenen dat de Belgische staat 54,5 miljard euro marktfinanciering van Dexia garandeert. Die overeenkomst is nog altijd niet definitief rond. De Belgische overheid wil tot elke prijs de restbank Dexia overeind houden omdat de genationaliseerde bank Dexia Bank België ruim 20 miljard ongedekte kredieten heeft uitstaan bij Dexia en zijn Franse filiaal DCL. In 2008 kende de Belgische overheid ook nog een waarborg van ruim 10 miljard toe op de Amerikaanse portefeuille gestructureerde kredieten van Dexia (Financial Products, de restanten van FSA). Doordat Dexia die producten in 2011 versneld verkocht, en daar forse verliezen op slikte, is die waarborg gedaald tot iets meer dan 300 miljoen. Na Dexia weegt KBC het zwaarst op de overheidsfinanciën. Toen de bank in 2008 in de problemen kwam, kreeg ze 3,5 miljard euro van de federale overheid en zes maanden later nog eens 3,5 miljard van de Vlaamse overheid. Telkens ging het om achtergestelde leningen die de bank wegens hun eeuwigdurende karakter kan meerekenen in het kernkapitaal. KBC betaalt wel een respectabele vergoeding van 8,5 procent (600 miljoen euro in 2010). De federale overheid moest ook een waarborg van meer dan 15 miljard euro uitschrijven om de CDO-portefeuille van KBC af te dekken. Die waarborg is intussen gedaald tot 13,9 miljard euro. Ook van het Fortis-debacle sleept de overheid nog waarborgen mee. De belangrijkste is een garantie op de commercial paper-programma's (kortetermijnfinanciering) van de zogenaamde bad bank Royal Park Investments (RPI). Het uitstaande bedrag van die waarborg bedroeg eind oktober 4,47 miljard euro. RPI betaalt daarop een jaarlijkse vergoeding van 70 basispunten (iets meer dan 30 miljoen euro). De Belgische overheid garandeert met 2,35 miljard euro ook het volledige emissiebedrag van de cashesuitgifte van eind 2007 door Fortis Bank. Cashes zijn obligaties zonder vervaldag, die in Ageas-aandelen kunnen worden omgezet. Als noch Ageas noch de staat de jaarlijkse rente betaalt aan BNP Paribas Fortis is de staat verplicht 2,35 miljard euro op tafel te leggen. Maar bij Ageas wijst men erop dat het renterisico van de staat in 2010 uiteindelijk maar 7,1 miljoen bedroeg, terwijl Ageas 5 miljoen euro vergoeding betaalde. Ageas gaf voor de staatsgarantie ook 20 procent van zijn aandelen in AG Insurance in pand. Ten slotte is er een waarborg van 1,5 miljard op gestructureerde producten die niet naar RPI verschoven, maar bij BNP Paribas Fortis bleven. Die portefeuille was eind 2008 nog 21,5 miljard euro groot, maar is intussen gehalveerd. Bovendien is de afspraak dat de eerste schijf van 3,5 miljard euro potentiële verliezen voor rekening van BNP Paribas Fortis is, en de overheid zich pas daarna garant stelt voor maximaal 1,5 miljard euro. En door de kwaliteit van de portefeuille zouden de waarborgen wellicht niet worden aangesproken. Van de kredieten die op vervaldag kwamen, inde BNP Paribas Fortis een normale terugbetaling en op de 1,4 miljard die verkocht zijn, werd amper 60 miljoen euro verlies geboekt. Uit een rapport van het Rekenhof blijkt dat BNP Paribas Fortis in 2010 iets meer dan 10 miljoen euro betaalde voor de waarborg. Gemeentelijke Holding Aan de Gemeentelijke Holding scheuren vooral de gewestelijke overheden hun broek. In 2008 had de overheid nog een waarborg van 800 miljoen euro uitstaan op de Gemeentelijke Holding. Die was eind 2010 verminderd tot 125 miljoen euro, maar door de koersval van Dexia in 2011 weer opgetrokken tot 450 miljoen euro. Die gewestwaarborg zal volledig uitgewonnen worden. Voor het Vlaamse Gewest komt de rekening op 225 miljoen euro. Maar de gewesten verliezen ook nog eens 120 miljoen euro op commercial papier van de Gemeentelijke Holding, waarvan 40 miljoen euro voor rekening van Vlaanderen. Arco De factuur voor de vereffening van Arco komt voor maximaal 1,5 miljard euro ten laste van de belastingbetaler, door de waarborgregeling die uitgeschreven is voor coöperatieve spaarders (zie kader). Zowel de Gemeentelijke Holding als de ACW-holding Arco heeft beslist in vrijwillige vereffening te gaan. Zij hadden hun middelen vooral in Dexia-aandelen geïnvesteerd, die het voorbije jaar zo goed als waardeloos zijn geworden. Het waardeverlies van Dexia slorpt hun eigen vermogen op. Gewaarborgd bedrag: 27 miljard euro Ontvangen premies: kleine service fee Risico op uitwinning: groot Op de top van 26 oktober, die een afdoend antwoord had moeten geven op de schuldencrisis, is onder meer beslist de omvang van het Europees Noodfonds (EFSF) op te trekken tot 780 miljard euro. Om de AAA-rating van het fonds te garanderen is de effectieve slagkracht beperkt tot 440 miljard euro. Na aftrek van toegekende leningen aan Griekenland, Portugal en Ierland blijft nog 250 miljard over. Europa wil op dat fonds een hefboom plaatsen door een schijf van 20 procent te waarborgen op overheidsobligaties. Dan kan het fonds 1000 miljard euro obligaties voor 20 procent verzekeren. De lidstaten storten geen geld in het noodfonds, maar verlenen waarborgen waarmee het relatief goedkoop kan lenen op de markt. België garandeert 3,47 procent van de brutowaarborgen van 780 miljard euro, of 27,032 miljard euro. Die verdeelsleutel komt ongeveer overeen met het aandeel van België in het kapitaal van de Europese Centrale Bank. Mogelijke verliezen op de al toegekende leningen of op de te waarborgen leningen komen ook volgens die verdeelsleutel ten laste van de lidstaten. België had bij de eerste reddingsoperatie voor Griekenland ook al 2,86 miljard euro geleend aan het land. Gewaarborgd bedrag: 10,1 miljard euro Ontvangen premies: 11 miljoen euro Risico op uitwinning: klein De door de Vlaamse overheid gewaarborgde schulden stijgen jaar na jaar en liggen nu al een stuk boven de 10 miljard euro. Lokale overheden Eerst zijn er de waarborgen aan lokale overheden zoals de stad Antwerpen of verzelfstandigde agentschappen als De Lijn. Ook de Gemeentelijke Holding valt onder die categorie (zie hoger). Sociale huisvesting De tweede groep verleende waarborgen door het Vlaamse Gewest is gedekt door onderliggende activa en dus veel minder risicovol want de Vlaamse overheid beschikt over voldoende zekerheden om de uitgewonnen bedragen terug te winnen. Het gaat om garanties aan bijvoorbeeld socialehuisvestingsmaatschappijen waar een hypotheek de zekerheid biedt. Economische waarborgen Een derde categorie zijn de economische waarborgen, meteen ook de meest risicovolle. Die worden verstrekt aan ondernemingen die door de financieel-economische crisis moeilijk aan krediet geraken. Dat segment is zeer gevoelig in tijden van crisis. De garanties worden behandeld door de NV Waarborgbeheer (waarborgen tot maximaal 1,5 miljoen euro per onderneming) en NV Gigarant (waarbogen van minimaal 1,5 miljoen euro per onderneming). In het verleden waren de bijdragen en de premies die de Vlaamse overheid ontving voor de toekenning van gewestwaarborgen plus opgebouwde reserves meestal voldoende om de uitwinningen te dekken. Maar de uitwinningen verdrievoudigden in 2010 bijna ten opzichte van 2009. Ze stegen van iets meer dan 10 miljoen euro naar bijna 30 miljoen euro. De premies zijn niet meer voldoende om het verschil te dekken. PATRICK CLAERHOUT, ALAIN MOUTON EN DAAN KILLEMAES, ILLUSTRATIE SEBASTIAAN VAN DONINCKDe stijgende rentevoeten op Belgisch overheidspapier tonen aan dat de handtekening van Vadertje Staat snel aan geloofwaardigheid verliest. "De overheid handelt als een brandverzekeraar die de premies opstrijkt, maar geen fonds aanlegt voor het 1 op de 10.000 huizen dat afbrandt" Ivan Van de Cloot België kan alles wat fout loopt in dit koninkrijk niet meer bedekken met de mantel van de collectiviteit. "De betaalde premies zijn nu onvoldoende hoog om toekomstige verplichtingen na te komen" Koen Schoors