Eind februari 2000 verzamelden de vier net verkozen leden van het bureau van de Hoge Raad voor de Justitie (HRJ) in een Brussels café. Hun taak: de invoering van de managementcultuur, die de magistratuur grondig moest hervormen. "De HRJ moet de ombudsdienst, het selectiebureau en de human-resourcesadviseur van Justitie worden," zegt bureaulid Edith Van den Broeck. "Een omvangrijke taak, maar omkadering was er niet. We hadden geen personeel, geen reglement, geen computers, geen gebouw, zelfs geen lokaaltje om te vergaderen. Ons budget: 58 miljoen. Veel te weinig om de vernieuwing in de praktijk te brengen."
...

Eind februari 2000 verzamelden de vier net verkozen leden van het bureau van de Hoge Raad voor de Justitie (HRJ) in een Brussels café. Hun taak: de invoering van de managementcultuur, die de magistratuur grondig moest hervormen. "De HRJ moet de ombudsdienst, het selectiebureau en de human-resourcesadviseur van Justitie worden," zegt bureaulid Edith Van den Broeck. "Een omvangrijke taak, maar omkadering was er niet. We hadden geen personeel, geen reglement, geen computers, geen gebouw, zelfs geen lokaaltje om te vergaderen. Ons budget: 58 miljoen. Veel te weinig om de vernieuwing in de praktijk te brengen." De 44 leden van de Hoge Raad zijn voor de helft intern verkozen magistraten. De andere helft werd benoemd door de Senaat. De HRJ stelt de procedures en de evaluatiecriteria op voor de benoeming en de promotie van magistraten, en schetst de profielen van de korpsoversten. Hij geeft verder een nagenoeg bindend advies voor rechterlijke benoemingen. Ook onderzoekt de Raad klachten van burgers - klanten heten die tegenwoordig - over het gerecht (zie kader: Snelwet is geen snelrecht). Na wat lobbywerk door de HRJ-leden, volgden in 2000 een reparatiewet en een budgetuitbreiding (184 miljoen in 2001). De twaalf personeelsleden (het worden er dertig) en de bureauleden van de Hoge Raad huizen vandaag in een pand van 2000 vierkante meter aan de Louizalaan. Van den Broeck was sinds juli onder meer in de weer als schilder en sanitair installateur. "Ik weet hier elk spijkertje zitten," aldus de Mechelse parketmagistraat. "Nederlandse collega's op werkbezoek vielen van hun stoel toen ze onze werkwijze bestudeerden. Normaal heeft een organisatie als de onze een jaar tijd om zich te installeren, procedures uit te werken, personeel aan te werven en dergelijke. Maar het gebeurde op z'n Belgisch: we beginnen en we zien wel."Weddeverlies bij slecht rapportDe Hoge Raad heeft ondertussen profielen uitgewerkt waaraan korpsoversten - de 'managers' van de rechtbanken - moeten beantwoorden bij hun aanwijzing. Ook gewone magistraten weten wat van hen verwacht wordt. Moderne magistraten moeten, afhankelijk van hun functie, uitblinken in klantgerichtheid, flexibiliteit, integriteit en omgevingsbewustzijn. Eind vorig jaar werd élke rechter op basis van die criteria geëvalueerd door de korpsoverste en twee intern verkozen collega-magistraten. De ultieme sanctie bij een slecht rapport: een inhouding op de wedde. Dat dit een kleine revolutie betekende in de magistratuur - van nature een corporatistische wereld - hoeft geen betoog. Kristine Kloeck, professor criminologie aan de VUB en vanaf 26 februari voorzitster van het bureau: "De evaluatie en de toetsing van de profielen gebeurt aan de hand van een checklist, zoals bij elk normaal management. Alleen is het behoorlijk abnormaal dat zo'n lijst in drie maanden moest worden opgesteld." Het (wettelijk voorziene) ingrijpen van de rechters bij de evaluatie is de zwakke schakel in de procedure. Magistraten zijn immers niet opgeleid als human-resourcesmanagers. De modernisering zorgt ook voor werklast. "De rechtbanken bezwijken onder het extra werk," weet Kloeck. "Er werden geen nieuwe mensen aangeworven om de magistraten bij te staan in dit immense werk. Niet dat er tegenstand was, maar de modernisering werd als corvee ervaren. Die moet de indruk geven dat er een nieuwe wind waait door Justitie. Ondanks alles zijn die evaluaties de afgelopen maanden gebeurd. Iedereen gelukkig, dus."Maar kan ze bevestigen dat deze evaluaties eenvormig en volgens de regels van goed management verliepen? Kloeck: "Dat durf ik nu niet te beweren."Vonnissen per uurDe korpsoversten werden ook ingeschakeld om een verslag te maken van het werk dat hun rechtbank verricht. Die verslagen komen terecht bij de Hoge Raad, die daarmee de werklast van de Belgische rechtbanken en hoven in kaart brengt.Jacques Hamaide, advocaat en bureaulid: "Via de werklastmeting hopen we tot een meer verfijnd inzicht te komen over de workflow op Justitie. Wat zijn de behoeften? Waar zijn de lokale verschillen? Wie doet precies wat? Waar beginnen de vertragingen? Elke organisatie moet het antwoord weten op deze vragen om professioneel te opereren en investeringen te verschuiven. Justitie weet dat niet. Zolang dat niet het geval is, zijn grote theorieën over de kloof met de burger zinloos, want niet onderbouwd." De voorbije jaren werd Justitie nochtans al doorgelicht, onder meer door ABC. Ook lokale rechtbanken werden begeleid door Deloitte & Touche, Berenschot en andere consultants. Maar dat laatste woord ontlokt een grimas bij de bureauleden. Karin Gerard, raadsheer in het hof van beroep te Brussel en voorzitster tot 26 februari: "Dikwijls gebeurden audits in het ijle. Er werd een doorlichting besteld, de consultants streken neer in het arrondissement en wisten niet waar ze mee bezig waren." Volgens Gerard hadden ze nog nooit een rechtbank van dichtbij gezien. "Maar een rechtbank is geen KMO en Justitie is geen holding die men kan doorlichten. Dat begrijpen die mensen gewoon niet. Wat bijvoorbeeld als ze vaststellen dat het ene arrondissement disproportioneel veel personeel heeft? In een onderneming zou dat tot interne verschuivingen leiden. Binnen Justitie is dit onmogelijk, omdat iedereen gebonden is aan de zetel." Gerard meent dat zo'n werklastmeting best gebeurt door boswachters die ooit stropers waren. "Sommige rechters maken (tussen)vonnissen bij elke minimale beslissing, terwijl anderen zich tot de essentie beperken," zegt ze. "Qua werklast kan de eerste uitleggen dat hij meer werk levert, maar kwalitatief is de tweede methode uiteraard beter. Die leidt tot minder nodeloos papierwerk. Wij brengen ook de inhoudelijke verschillen in kaart."Volgens Van den Broeck worden statistieken soms lichtjes gemanipuleerd. Zo kijken sommige parketten bij het einde van het gerechtelijk jaar in een snel tempo na of de boekhoudingen van de ondernemingen wel zijn neergelegd. De parketmagistraat: "Door KMO's te beboeten bij een laattijdige neerlegging kun je de statistiek Bestrijding van de financieel-economische misdrijven serieus de hoogte in jagen." Sommige parketten produceren pv's bij de vleet. Andere hanteren een vereenvoudigde registratie om de papierwinkel te beperken. Van den Broeck: "We kennen de trucjes. Bureaucraten worden niet beloond." Meer magistraten, minder achterstand?Geen van de vier bureauleden vindt dat de gerechtelijke achterstand per se wordt opgelost met meer magistraten, wél met structurele maatregelen. "Heel wat magistraten verliezen tijd met overbodig werk," aldus Van den Broeck. "Voor 70.000 frank per maand moeten ze soms urenlang stempeltjes zetten. In grote strafdossiers zijn drie tot vier rechters bezig met kopietjes maken uit het dossier en de naslagwerken, elk apart. Niet bepaald een boeiende juridische uitdaging."Dus wordt dat werk beter uitbesteed aan administratieve krachten. Griffiers, parketsecretarissen en ander personeel vallen echter niet onder de bevoegdheid van de korpsoverste, maar onder Justitie. Een korpsoverste heeft er amper vat op. Advocaat Hamaide: "Hij moet zogenaamd een manager zijn, maar mag zijn eigen secretaresse geen orders geven."Bovendien missen de rechtbanken een middenkader: personeel met een hoger diploma dat rechters logistiek ondersteunt met informatica, opzoekings- en klasseringswerk. "Beter omringde magistraten zouden zich kunnen beperken tot hun kerntaak: recht spreken. Snel en efficiënt," aldus Van den Broeck. "Dat zou het beroep van parketmagistraat, waarvoor vandaag amper kandidaten zijn, ook een stuk aantrekkelijker maken. Dat doe je niet, zoals ooit werd voorgesteld, door de zware examens te vergemakkelijken. Vandaag wordt Justitie, de kérn van het democratische bestel, volgeduwd met mensen met de laagste diploma's, al dan niet politiek benoemd."Die goeie ouwe tijdDe benoeming van magistraten is zoals bekend een politiek gevoelige taak. Daartoe heeft de Raad op één jaar tijd een examenreglement en tests uitgewerkt. Slaagt de kandidaat in dat examen, dan behaalt hij een bewijs van beroepsbekwaamheid van magistraat. Al enkele jaren is dat bewijs noodzakelijk voor een benoeming, die op die manier werd gedepolitiseerd door het beperkt aantal gediplomeerden dat door het zware examen kwam. Een andere manier om benoemd te worden, is het examen dat toelating geeft tot de gerechtelijke stage, die ook door de HRJ wordt georganiseerd.Met het bewijs van beroepsbekwaamheid in de hand moet een kandidaat-rechter postuleren naar een bepaalde functie. De voordracht gebeurt door de Benoemings- en Aanwijzingscommissie van de Raad. De minister van Justitie kan zo'n advies naast zich neerleggen, maar dan buigt de HRJ zich nogmaals over de kandidaat. Wil de minister dan nog niet benoemen, dan wordt de procedure heropend. Nooit kan de minister tegen de wil van de HRJ zijn kandidaat benoemen. Van den Broeck en Gerard zijn zelf een benoeming oude stijl. Ze klopten ooit aan bij een politicus. "Met wat geluk en goede contacten werd je rechter," aldus Gerard. "Competentie? Normaal gezien was de kandidaat wel competent, maar dat was geen wettelijke vereiste. Een diploma rechten en anciënniteit volstonden."Hans Brockmans